Medijski članci o nivou svjetske inteligencije, koji su svodili na nacionalistička nadmetanja i naglabanja ko je „glup“, a ko „pametan“ preplavili su regionalne i domaće medije još 2019. godine. Nedavno je u emisiji u udarnom terminu jedan od gostiju, novinar privatnog medija, opet iznio ovu tezu, koja apsolutno nema uporište u istini, navodi se u saopštenju koje potpisuje izvršna urednica portala Raskrinkavanje Jelena Jovanović.
Pozivajući se na bosanski portal Klix.ba (arhivirano) domaći portali (RTCG, CDM, Standard...) su prije nekoliko godina izvijestili da Crna Gora ima državni IQ – (86), a da od zemalja u regionu Slovenija ima IQ od 99, Hrvatska 96, Srbija 90, BiH 89, Albanija 82, koliko ima i Sjeverna Makedonija.
„Ovi podaci su, kako se to navodi i u člancima medija, potekli od analize na kojoj su sarađivali “najpoznatiji istraživač inteligencije Ričard Lin i politički istraživač Dejvid Beker, a sve kalkulacije za harmonizaciju podataka raznih izvora su zabilježili u knjizi Inteligencija nacija”, navodi on.a
Studija “raščinjenog” mizoginog profesora
Jovanović navodi da su još 2019. godine, pisali da postoje brojni tekstovi o radovima Ričarda Lina, čija se istraživanja i studije uglavnom smatraju kontroverznim, zbog nehumanog i rasističkog pristupa. Njegovi radovi i ranije su izazivali veliku pažnju, ali nailazili i na kritiku javnosti, kao, na primjer, kada je objavio prvu studiju o koeficijentu inteligencije nacija, „IQ and the Wealth of Nations“ 2002. godine, ali i nakon objavljivanja studije prema kojoj muškarci u prosjeku imaju veći koeficijent inteligencije od žena. Da je riječ o kontroverznom autoru, govori podatak da je irski Univerzitet Ulster povukao titulu profesora emeritusa Ričarda Lina, o čemu je izvijestio BBC 2018. godine (arhivirano).
Da je studija pomenutih autora iz 2019. godine podložna kritici jer se ne zasniva isključivo nadirektnim mjerenjima IQ-a, već djelimično na procjenama, potvrdio je za naš portal i Danilo Vorotović, predsjednik Mense Crne Gore.
“Za mnoge zemlje bez pouzdanih podataka autori koriste rezultate susjednih država i geografske prosjeke, što znači da ti “nacionalni IQ” brojevi nijesu stvarno izmjereni, već statistički. Po javno dostupnim navodima medija Richard Lynn je 2018. godine izgubio status emeritus profesora na Ulster University uglavnom zbog kontroverzi oko svojih stavova i istraživanja o inteligenciji i rasnim razlikama, koja su široko kritikovana kao rasistička i naučno sporna. Njegovi su stavovi da su sjevernjaci inteligentniji od južnjaka, bijelci od crnaca, muškarci od žena itd. Zbog toga brojni naučnici upozoravaju da takvi rezultati mogu biti metodološki nepouzdani i ne treba ih tumačiti kao precizan odraz stvarne inteligencije stanovništva", kaže Vorotović.
On naglašava da rezultati ovih mjerenja iz percepcije Mense ne mogu imati utemeljenje u realnim okvirima stvarnog količnika.
“Uzorak testiranih mora biti zaista veliki da bi se moglo govoriti o nacionalnom IQ”, poručuje Vorotović.
Može li se izmjeriti “nacionalni IQ”?
Vorotović kaže i da ne postoji međunarodno priznata organizacija koja daje naučno neupitne rang-liste “nacionalnog IQ-a”.
“Institucije poput OECD (PISA) ili International Association for the Evaluation of Educational Achievement mjere obrazovna postignuća, ne direktno inteligenciju, dok Mensa International testira pojedince, ali ne procjenjuje nacije. Zbog metodoloških problema i čestih procjena (npr. korišćenje podataka susjednih zemalja, stepena ili kvaliteta nivoa obrazovanja i sl), većina naučnika smatra da “nacionalni IQ” nije pouzdana ni precizna mjera inteligencije čitavih populacija”, poručuje naš sagovornik.
Da nema dokaza da je u Crnoj Gori ikada sprovedeno veliko, reprezentativno psihometrijsko istraživanje koje bi obuhvatilo dovoljno veliki i statistički validan uzorak stanovništva koje bi govorio o “prosječnom IQ-u na nivou države”, kaže i specijalistkinja medicinske psihologije Mina Gazivoda.
“Podaci koji se ponekad pojavljuju na internetu (poput iQ 86) ne potiču iz zvaničnih naučnih istraživanja, već uglavnom iz online testova otvorenih za dobrovoljne učesnike, agregiranih baza podataka sa nepoznatom metodologijom ili procjena izvedenih iz regionalnih ili globalnih modela”, kaže naša sagovornica.
Ona objašnjava da se testovi inteligencije vremenom revidiraju jer postojeće norme zastarijevaju i više ne odražavaju aktuelni trenutak niti stvarne sposobnosti populacije.
“Naučna vrijednost istraživanja koja pokušavaju da utvrde prosječan koeficijent inteligencije po državama je predmet ozbiljnih polemika budući da ti podaci često nijesu prikupljani na reprezentativnim uzorcima niti uz pomoć adekvatne metodologije. Tzv. nacionalni IQ skorovi su često zasnovani na nedovoljnim uzorcima, a u pojedinim slučajevima su čak i procjenjivani indirektno – na primjer, izvođenjem prosjeka iz susjednih zemalja umjesto direktnog testiranja stanovništva. Savremene analize ukazuju čak i na to da je u nekim slučajevima postojala mogućnost pristrasnosti u odabiru podataka, odnosno selektivno uključivanje ili isključivanje rezultata kako bi se dobili određeni zaključci”, dodaje Gazivoda.
Poručuje i da kompleksnu i višeslojnu karakteristiku kakva je inteligencija nije moguće svesti na jednu brojku, a bez da se u obzir uzmu mnogostruki faktori koji utiču na njen skor, popt vrste mjernog instrumenta koji je korišćen, visine i kvaliteta obrazovanja, socioekonomskih uslova, zdravstvenog statusa, kultuološkog konteksta pa i vremenskog razdoblja u kojem je procjena vršena.
Stigmatizacija društva učvršćuje osjećaj bespomoćnosti
Naši sagovornici navode i da je mjerenje inteligencije vrlo osjetljivo i podložno manipulacijama, kao i da je etiketa “prosječno niskog IQ na nivou države” jasna stigmatizacija jednog društva.
“Pojednostavljeni ‘nacionalni IQ’ brojevi često se pogrešno koriste za stereotipe, stigmatizaciju ili dezinformacije o pojedincima, grupama i čitavim društvima”, poručuje Vorotović.
Gazivoda navodi da sve ovo za posljedicu ima stvaranje stereotipa koji pojedince ne posmatraju kao individue sa različitim sposobnostima i potencijalima, već kao dio unaprijed definisane “ispodprosječne mase”.
“Takav narativ ne samo da je naučno neutemeljen, već vrši vrlo direktan i dugotrajan negativan uticaj na kolektivni ali i lični identitet, stepen povjerenje u društvo i mogućnost njegovog napredovanja, kao i na ukupnu negativnu percepciju zajednice kojoj pripadamo. Ovakav pristup sugeriše da građani ne mogu bolje niti zaslužuju više, te da je postojeće stanje odraz njihovih, navodno ograničenih, sposobnosti. Na taj način učvršćuje se osjećaj bespomoćnosti koji potencira pasivnost, dok se istovremeno uzdižu “uloge vođa” kojima se pripisuju moć i prava odlučivanja, koja im suštinski ne pripadaju”, dodaje ona.
Naša sagovornica zaključuje da obrazovni sistem, ekonomske prilike i društvena stabilnost upravo imaju značajan uticaj na razvoj kognitivnih sposobnosti, a ne obrnuto.
