Kako je kazala koordinatorka programa Demokratizacija i evropeizacija u CGO-u, Mira Popović-Trstenjak, iako se NVO sektor godinama prepoznaje kao važan akter u procesima demokratizacije, evropeizacije i zaštite javnog interesa, institucionalni i normativni okvir još uvijek ne obezbjeđuje stabilne, predvidive i podsticajne uslove za njegovo funkcionisanje.
“Na jednoj strani bilježimo značajan nivo povjerenja građanstva u NVO sektor. Podaci iz decembarskog CG pulsa, zajedničke inicijative CGO-a i Instituta DAMAR, ukazuju da je NVO sektor među najpozitivnije ocijenjenim društvenim akterima, ispred brojnih institucija, uključujući i Vladu Crne Gore. Kontinuitet ovih nalaza potvrđen je i kroz ranija istraživanja realizovana u okviru CGO programa „OCD u Crnoj Gori – od osnovnih usluga do oblikovanja politika – M’BASE“. Takvi trendovi pokazuju da javnost prepoznaje ulogu civilnog društva, ali i da je to povjerenje krhko i lako narušivo u ambijentu ograničenog prostora za djelovanje”, kaže Popović-Trstenjak.
Istovremeno, dodaje ona, sve je izraženija percepcija da u Crnoj Gori ne postoje adekvatni uslovi za razvoj nevladinih organizacija koje mogu nezavisno, kritički i dosljedno djelovati, uključujući i ulogu korektiva vlasti.
“To je posljedica dugotrajnog procesa tokom kojeg se prostor za autonomno djelovanje civilnog društva postepeno sužava, kroz institucionalne pritiske, selektivnu podršku i izostanak garancija nezavisnosti”, navodi ona.
Prema njenim riječima, posebno brine što se, paralelno sa javnim porukama najviših državnih zvaničnika o značaju stručnosti i iskustva NVO sektora u procesu evropskih integracija, predlažu i oblikuju rješenja koja te iste organizacije dovode u stanje pravne i finansijske neizvjesnosti.
“Ovaj disbalans između retorike i prakse dodatno produbljuje nepovjerenje i stvara osjećaj nesigurnosti u sektoru koji bi trebalo da bude partner u kreiranju i sprovođenju javnih politika, a koji je danas, više nego ikad, isključen iz suštinskih procesa donošenja odluka”, navodi Popović-Trstenjak.
U takvom ambijentu, kako kaže, dodatni rizik predstavlja i Nacrt Zakona o nevladinim organizacijama, koji je objavljen bez adekvatnog obrazloženja, čime je narušena transparentnost zakonodavnog procesa.
“Iako Nacrt sadrži određene pozitivne pomake, poput povećanja procenta budžetskih sredstava za finansiranje projekata i programa u oblastima od javnog interesa sa 0,3% na 0,38% budžeta, kao i povećanja izdvajanja za oblasti zaštite lica sa invaliditetom, ključni kriterijumi i procedure finansiranja ostaju prepušteni podzakonskim aktima. Time se pravna sigurnost zamjenjuje trenutnom voljom izvršne vlasti, što otvara prostor za arbitrarna tumačenja i produbljuje zavisnost sektora od izvršne vlasti jer se ta akta mogu mijenjati brzo i bez uključenja javnosti ili potrebne skupštinske većine”, ističe ona.
Zabrinutost, dodaje, izaziva i trend jačanja nadzornih i kontrolnih mehanizama nad radom nevladinih organizacija, jer se institucionalni okvir razvija više u pravcu ograničavanja nego osnaživanja civilnog sektora.
“Posebno su problematične mjere koje se, pod izgovorom usklađivanja sa međunarodnim preporukama, poput onih koje daje MONEYVAL, mogu tumačiti i primjenjivati na način koji proizvodi efekat pritiska, obeshrabrivanja i zastrašivanja. Na primjer, insistiranje na strogim provjerama osnivača NVO i prijetnje automatskim brisanjem iz registra zbog administrativnih propusta ne doprinose uređenju sistema, već mogu imati efekat eliminacije manjih i ranjivijih organizacija”, jasna je Popović-Trstenjak.
Pritisci na civilni sektor kroz normativne inicijative, upozorava, nose i pokušaje da se kritičko djelovanje učini finansijski rizičnim, konkretno kroz izmjene Zakona o slobodnom pristupu informacijama.
“Takve prakse šalju opasnu poruku da se borba za transparentnost, odgovornost i vladavinu prava nastoji učiniti preskupom, umjesto da se podstiče kao društveno poželjna i demokratski neophodna aktivnost”, kaže ona.
CGO podsjeća da NVO sektor ne traži privilegovan status, već predvidiv, stabilan i pravičan institucionalni okvir u kojem zakoni važe jednako za sve, a ne selektivno kao instrument pritiska.
“Put ka EU ne može se graditi metodama prisile i disciplinovanja neistomišljenika, a NVO sektor ostaje jedan od ključnih korektiva vlasti i nezaobilazan stub demokratskog razvoja. U vremenu kada se prostor za kritičko i nezavisno djelovanje dodatno sužava, očuvanje i jačanje NVO postaje suštinsko pitanje demokratske stabilnosti i društvenog razvoja Crne Gore, a za to primarnu odgovornost nose donosioci odluka”, zaključuje Popović-Trstenjak.
