Formiranje Pokreta za nezavisnu evropsku Crnu Goru predstavlja jedan od ključnih političkih procesa koji su prethodili referendumu 2006. godine. Iako je referendum bio vrhunac političke borbe za obnovu državnosti, njegova uspješna realizacija bila je rezultat višegodišnjeg sazrijevanja ideje o potrebi objedinjavanja političkih, intelektualnih i društvenih snaga u jedinstveni, koordinisani pokret.
U tom procesu posebno mjesto zauzimaju tri sastanka Inicijativne grupe održana između septembra i novembra 2004. godine, koji su predstavljali operativni i strateški temelj kasnijeg konstituisanja Pokreta.
Kriza povjerenja
Nastanak Pokreta treba posmatrati u širem političkom okviru nakon 2002. godine, kada je, pod snažnim uticajem međunarodne zajednice, prije svega Evropske unije, odložen referendum o nezavisnosti i uspostavljena Državna zajednica Srbija i Crna Gora.
Ovakav razvoj događaja u značajnom dijelu crnogorske javnosti doživljen je kao političko odstupanje od dotadašnjeg kursa ka nezavisnosti. Istovremeno, procesi institucionalnog jačanja državne zajednice i insistiranje na „harmonizaciji“ ekonomskih sistema dodatno su učvršćivali novu realnost.
Tadašnja istraživanja javnog mnjenja ukazivala su na pad entuzijazma za nezavisnost, što je kod suverenističkog bloka generisalo osjećaj hitnosti, ali i nepovjerenja prema sposobnosti tadašnje koalicione vlasti da održi obećanje i iznese proces raspisivanja referenduma o nezavisnosti.
U takvim okolnostima formirana je ključna politička pretpostavka da pitanje nezavisnosti mora biti izmješteno iz uskog partijskog okvira i pretvoreno u široki društveni projekat.
Konsultacije i političko utemeljenje inicijative
Tokom marta i aprila 2004. godine započet je ciklus konsultacija sa ključnim političkim akterima, prije svega sa predsjednicima Demokratske partije socijalista i Socijaldemokratske partije, Milom Đukanovićem i Rankom Krivokapićem.
Rezultat tih razgovora bio je visok stepen saglasnosti o tri ključna pitanja: procjeni političkog trenutka, nužnosti organizovanja referenduma u što skorijem roku i potrebi formiranja širokog pokreta koji bi nadilazio postojeće političke strukture.
Na toj osnovi započet je proces okupljanja Inicijativne grupe, čiji je sastav od početka reflektovao namjeru da se demonstrira društvena širina i politička snaga budućeg Pokreta. U njen rad uključeni su predstavnici političkih partija, ali i ključnih institucija poput Crnogorske akademije nauka i umjetnosti, Dukljanske akademije nauka i umjetnosti, Univerziteta Crne Gore, Matice crnogorske, kao i jednog broja medija, te nevladinih organizacija i istaknutih pojedinaca.
Prvi sastanak: Politička dijagnoza i definisanje cilja
Prvi sastanak Inicijativne grupe, održan 15. septembra 2004, imao je karakter političke dijagnoze postojećeg stanja.
Zaključeno je da državna zajednica ne predstavlja održiv okvir za razvoj Crne Gore, već prepreku njenoj političkoj emancipaciji i međunarodnoj afirmaciji. U tom smislu, referendum je definisan kao nužan i legitiman demokratski instrument za razrješenje državnog statusa.
Istovremeno, artikulisana je ideja o formiranju najšireg saveza političkih i društvenih aktera koji bi preuzeli odgovornost za vođenje referendumske kampanje, čime je jasno naznačen pravac daljeg djelovanja.
Drugi sastanak: Operacionalizacija strategije
Na drugom sastanku, 15. oktobra 2004, fokus je pomjeren sa opštih političkih ocjena na konkretna organizaciona i strateška pitanja.
Razmatran je model organizacije Pokreta, uključujući njegovu strukturu na državnom i lokalnom nivou, kao i okvir referendumske politike i osnovne elemente političke platforme. Posebna pažnja posvećena je metodologiji djelovanja – insistiralo se na smanjenju političkih tenzija, izbjegavanju konflikata i vođenju pozitivne, inkluzivne kampanje.
U odnosu na spoljnopolitički kontekst, definisan je pristup koji podrazumijeva dijalog sa Srbijom i međunarodnom zajednicom, uz istovremeno jasno insistiranje na pravu Crne Gore na samostalno odlučivanje.
Na ovom sastanku otvoreno je i pitanje formiranja Savjeta Pokreta kao centralnog reprezentativnog tijela, kao i potreba izrade ključnih programskih dokumenata.
Treći sastanak: Institucionalno zaokruživanje
Treći sastanak, održan 12. novembra 2004. godine, predstavljao je završnu fazu konstituisanja inicijative.
Na njemu je usaglašen naziv, Pokret za nezavisnu evropsku Crnu Goru, čime je jasno definisan i vrijednosni okvir djelovanja, a to je nezavisnost u funkciji evropske integracije i demokratskog razvoja.
Takođe, finalizovani su ključni dokumenti – politička platforma, tekst Proglasa i organizacioni model. Definisana su i tijela Pokreta na državnom i opštinskom nivou, kao i tehnički i operativni aspekti djelovanja, uključujući komunikaciju sa javnošću i logističku podršku. Ovim sastankom završena je faza konceptualizacije i započeta faza institucionalizacije Pokreta.
Savjet Pokreta
Formalno konstituisanje Pokreta uslijedilo je na sjednici Savjeta 28. januara 2005. godine, kojom je predsjedavao Branko Lukovac, uz Radno predsjedništvo u sastavu: Hidajeta Bajramspahić, Branko Banjević, Časlav Vešović, Stanka Vučinić, Anđe Kapičić, Pavle Pejović, Andrija Popović i Mijat Šuković.
Uvodna izlaganja podnijeli su Branko Lukovac, Dragan Kujović, Vujica Lazović i Šerbo Rastoder, dok su u raspravi učestvovali Balša Brković, Vesna Vičević, Mišo Korać, Branko Radojičić i Veselin Simonović.
Savjet je okupio izuzetno veliki broj društvenih aktera. Pored političkih partija – Demokratske partije socijalista, Socijaldemokratske partije, Liberalne partije, Građanske partije, Bošnjačke koalicije i Narodne sloge – u njegovom sastavu našle su se i ključne institucije: Crnogorska akademija nauka i umjetnosti, Dukljanska akademija nauka i umjetnosti, Univerzitet Crne Gore, Istorijski institut, Arhiv Crne Gore, Crnogorsko narodno pozorište, Državni muzej i Kinoteka.
Značajnu ulogu imale su i društvene organizacije i civilni sektor – Matica crnogorska, SUBNOR, Olimpijski komitet Crne Gore, Forum Bošnjaka, Fondacija „Sv. Petar Cetinjski“, Savez slijepih Crne Gore, Zeleni Crne Gore, Crnogorski PEN centar, Udruženje kinematografa, Crnogorsko društvo nezavisnih književnika, Udruženje „Korijeni“ i The Books of Knjige. Medijski sektor bio je zastupljen kroz RTCG, TV IN, NTV Montena, TV MBC, TV Teuta, Vijesti, Monitor, Antenu M i MINA-u.
Posebnu dimenziju davalo je uključivanje dijaspore i istaknutih pojedinaca izvan Crne Gore, među kojima su bili Dado Đurić, Đeljoš Đokaj, Mirko Kovač, Dragan Nikolić, Milenko Perović, Dimitrije Popović, Veljko Radović, Antun Sbutega, Veselin Simonović i Nebojša Tomašević.
Sa početnih 70 članova, Savjet je ubrzo proširen na 132, čime je dodatno potvrđen njegov društveni i politički legitimitet.
Operativna struktura i vođenje kampanje
Za operativno sprovođenje aktivnosti formirano je Koordinaciono-izvršno tijelo u sastavu: Branko Baletić, Rade Bojović, Ivan Brajović, Radmila Vojvodić, Nebojša Vučinić, Dragan Kujović, Branko Lukovac, Milan Marković, Miodrag Perović, Šerbo Rastoder, Marko Špadijer i Darko Šuković.
Zadatak ovog tijela bio je da obezbijedi realizaciju programskih ciljeva, koordinaciju aktivnosti na svim nivoima i organizaciju referendumske kampanje.
Tri sastanka Inicijativne grupe iz 2004. godine predstavljaju ključni moment u kojem je ideja o nezavisnosti institucionalizovana i pretvorena u operativni politički projekat.
Upravo ta transformacija, od ideje ka organizovanom i inkluzivnom pokretu, omogućila je stvaranje potrebne društvene energije koja je, dvije godine kasnije, rezultirala obnovom crnogorske nezavisnosti.
