Penzijski sistem zasnovan na tekućem finansiranju predstavlja jedan od ključnih stubova makroekonomske stabilnosti, društvene kohezije i fiskalne održivosti svake savremene države. Njegova funkcionalnost direktno zavisi od finansijske ravnoteže, demografske strukture, stope zaposlenosti i iznad svega, neprikosnovenog principa međugeneracijske solidarnosti.
Svaki radikalan zahvat u ovaj sistem, a posebno ukidanje namjenskih doprinosa bez prethodno obezbijeđenih i stabilnih zamjenskih prihoda, predstavlja preuranjeni fiskalni eksperiment. Takav potez direktno vodi ka strukturnom slomu javnih finansija.
Posmatrano kroz prizmu ekonomske teorije i praksi javnog sektora, namjenski doprinosi za penzijsko i invalidsko osiguranje nijesu klasičan poreski teret, već odložena zarada i direktna investicija radno aktivnog stanovništva u sopstvenu ekonomsku sigurnost u starosti.
Kada se takav sistem mehanički zamijeni takozvanim Euro modelom bez detaljnih kvantitativnih analiza, makroekonomskih simulacija i uvažavanja realnog kapaciteta domaće privrede stvara se hronični budžetski deficit. Zamjena stabilnih doprinosa nestabilnim i ciklično osjetljivim prihodima, poput PDV-a i akciza, direktno izlaže penzijski fond velikim makroekonomskim šokovima. Takva praksa neizbježno vodi ka novom zaduživanju pod nepovoljnim uslovima na međunarodnom tržištu kapitala.
Implementacija takozvanog Euro modela bez usklađivanja sa realnim makroekonomskim pokazateljima i stanjem javnih finansija ugrožava dugoročnu održivost penzijskog fonda Crne Gore.
Premještanje fiskalnog tereta reforme na teret najranjivijih kategorija stanovništva bez adekvatnih zaštitnih mehanizama vodi ka produbljivanju socijalne nejednakosti. Negativni efekti ovakvog pristupa direktno narušavaju fiskalnu stabilnost i ugrožavaju realnu kupovnu moć i egzistenciju 132.000 penzionera u Crnoj Gori. Time se namjerava sprovesti ekonomska politika koja najranjiviji segment stanovništva izlaže sistemskim finansijskim rizicima i opasnim budžetskim eksperimentima.
Relativizacija inflacije i erozija realnog standarda
Dodatni i najteži udarac na ekonomsko dostojanstvo penzionera predstavlja izjava premijerasa nedavno održanog Premijerskog sata. Odgovarajući na stručne i argumentovane kritike u parlamentu i neutemeljeno se pozivajući na 1993. godinu, hiperinflatorni kolaps i vanredne okolnosti iz tog perioda, premijer je pred licem javnosti ustvrdio: „Penzioneri žive bolje nego ikad, to odgovorno tvrdim. Može li bolje? Da. Vidjećete, 'Euro model' je i za penzije, preskočili ste taj dio, koji se odnosi na povećanje penzija, i to znatno povećanje. Ono je veće sedam puta nego sva povećanja koja je DPS ikad dao penzionerima.“
42Porediti savremeni ekonomski položaj penzionera sa 1993. godinom, sankcijama, ratnim okruženjem i nezapamćenim monetarnim slomom kako bi dokazao navodno blagostanje predstavlja dno populističke demagogije. Postavljati mjerilo uspješnosti javnih politika na nivo potpune makroekonomske devastacije i opšteg siromaštva iz devedesetih godina nije dokaz napretka, već cinična supstitucija teza.
Tvrditi sa parlamentarne govornice da populacija koja se svakodnevno suočava sa kumulativnim inflatornim udarom, drastičnim poskupljenjem osnovnih životnih namirnica, ljekova i troškova stanovanja „živi bolje nego ikad“ predstavlja demonstraciju teške odvojenosti od makroekonomske realnosti.
Surovi ekonomski pokazatelji u Crnoj Gori ukazuju na duboku socijalnu krizu. Naime, čak 50.000 penzionera primorano je da preživljava sa svega 456 eura minimalne penzije. U uslovima u kojima je rast stope inflacije i potrošačke korpe daleko prevazišao nominalna prilagođavanja, stvorena je značajna erozija realne kupovne moći.
Nominalno povećanje penzija u uslovima visoke inflacije predstavlja samo fiskalnu iluziju. Ova izjava premijera je ekonomski neodrživa i uvredljiva. Umjesto da nosioci izvršne vlasti pokažu odgovornost prema generacijama koje su izgrađivale kapitalnu osnovu ove države, porukama o „najboljem životu do sada“ direktno se negira realni pad životnog standarda i negativni efekti troškova života na mikro nivou.
Euro model i urušavanje Fonda PIO
Najava primjene takozvanog Euro modela za penzijski sistemkoji u suštini podrazumijeva potpunu eliminaciju doprinosa za penzijsko i invalidsko osiguranje radi ostvarivanja kratkoročnih političkih ciljeva, predstavlja makroekonomski „hazard” bez presedana.
Penzijski sistem zasnovan na tekućem finansiranju i principu međugeneracijske solidarnosti funkcioniše po osnovu stabilnog finansijskog priliva, tekući zaposleni uplaćuju namjenske doprinose za finansiranje rashodapenzionera. Ukidanjem stope doprinosa direktno se presijeca namjenski priliv sredstava i stvara neto strukturni deficit u Fondu PIO od više stotina miliona eura.
Penzija po svojoj ekonomsko-pravnoj prirodi nije socijalno davanje, već odložena zarada i Ustavom garantovana imovina. Supstitucija namjenskih doprinosa opštim budžetskim prihodima (poput PDV-a ili akciza) izlaže penzijski sistem direktnom cikličnom riziku i nestabilnosti.
Penzije više ne zavise od stabilnog radno-intenzivnog priliva doprinosa, već od opšte likvidnosti budžeta, varijacija u potrošnji, uvozne zavisnosti i potencijalnog novog zaduživanja po nepovoljnim kamatnim stopama. Time se penzioneri prevode iz kategorije nosilaca ekonomskih prava u kategoriju zavisnika od tekuće budžetske politike i arbitrarnih odluka Ministarstva finansija.
Devalvacija uzročno-posljedične veze rada i penzije
Urušavanjem sistema “depozitnih” doprinosa i uvođenjem modela koji niveliše razlike u dužini radnog staža i visini uplaćenih doprinosa, sprovodi se opasna devalvacija rada i destruktivna uravnilovka koja ima opsežne negativne posljedice po tržište rada. Obezvređuje se višedecenijski radni ulog i finansijska pravednost za osiguranike koji su tokom punog radnog vijeka izdvajali visoke stope doprinosa.
Generiše se sistemski“hazard” i podstiče siva ekonomija, jer se stimuliše neprijavljivanje punih zarada i rad na crno, ako visina uplaćenog doprinosa više nema nikakvu uzročno-posljedičnu vezu sa budućim penzijskim osnovom.
Vrši se transformacija penzijskog sistema iz sistema socijalnog osiguranja u sistem državne alokacije socijalne pomoći, čime se direktno krše ustavna načela stečenih prava i ekonomskog kontinuiteta.
Put u makroekonomsku i socijalnu nestabilnost
Kombinacija Euro modela koji strukturno prazni Fond PIO, netransparentnih fiskalnih kalkulacija i neutemeljenih tvrdnji o „istorijskom blagostanju“uz metodološki neprihvatljivo poređenje sa hiperinflatornom 1993. godinom ukazuje na sistemsku neodgovornost u upravljanju javnim finansijama.
Penzijski sistem zahtijeva dugoročnu finansijsku ravnotežu, stabilne izvore finansiranja i striktno poštovanje ekonomskih zakonitosti. Zahtjev stručne javnosti i penzionera za jasnim i zakonski utemeljenim objašnjenjem izvora finansiranja predstavlja osnovni element fiskalne odgovornosti.
Svaka ekonomska politika koja ignoriše realnu inflaciju, urušava stabilnost penzijskog fonda i relativizuje siromaštvo građana, vodi državu u direktan strukturni, socijalni i finansijski slom.
(Autor je raniji predsjedavajući Senatom DRI CG)
