O rizicima online kupovine, falsifikovanim ljekovima i načinima zaštite građana Portal TVPG razgovarao je sa direktoricom Instituta za ljekove i medicinska sredstva Crne Gore (CINMED), doc. dr Snežanom Mugošom.
Da li je u Crnoj Gori zakonom dozvoljena prodaja ljekova preko interneta?
Mugoša: Važeći pravni okvir u Crnoj Gori predviđa mogućnost prodaje ljekova putem interneta tek nakon pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji. Naime, član 121 Zakona o ljekovima propisuje da će prodaju na daljinu moći da obavljaju isključivo licencirane apoteke, i to samo za ljekove koji se izdaju bez recepta, uz ispunjavanje strogo definisanih uslova i nadzor nadležnih institucija. Do pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji prodaja ljekova putem interneta u Crnoj Gori nije dozvoljena, te svaka kupovina ljekova preko interneta i drugih neprovjerenih izvora predstavlja veliki rizik po zdravlje građana.
Kako komentarišete podatak Svjetske zdravstvene organizacije da je svaki drugi lijek koji se kupuje na internetu falsifikat?
Mugoša: U cilju boljeg razumijevanja ovog problema, važno je naglasiti da se ovi podaci odnose na ilegalnu prodaju ljekova putem interneta, a ne registrovanu i regulisanu online prodaju ljekova koja je prisutna u brojnim državama.
Kada govorimo o ilegalnoj prodaji, moramo govoriti i o falsifikovanim ljekovima. U pitanju su proizvodi koji su u cilju prevare lažno prikazani u odnosu na njihov identitet, porijeklo i/ili sljedljivost. Korišćenje falsifikovanih ljekova može imati ozbiljne i ponekad fatalne posljedice na zdravlje pacijenta.
Podaci Svjetske zdravstvene organizacije ukazuju na ozbiljan globalni problem prisustva falsifikovanih ljekova u ilegalnim kanalima prodaje, posebno putem interneta. Ovakvi proizvodi predstavljaju značajan rizik po zdravlje građana jer njihov sastav, porijeklo i uslovi proizvodnje nijesu kontrolisani. Upravo iz tog razloga, naš Institut kontinuirano upozorava javnost da ne kupuju ljekove van legalnih tokova snabdijevanja.
Ljekovi koji se kupuju preko interneta ili putem oglasa nijesu kontrolisani i ne zna se njihovo dejstvo. Osim izostanka terapijskog efekta, kakve posljedice mogu nastupiti uzimanjem takvih ljekova?
Mugoša: Kao što je napomenuto, online prodaja je u Crnoj Gori, do trenutka ulaska u EU, zakonom zabranjena. Pojava falsifikovanih ljekova u rizik dovodi javno zdravlje i time narušava povjerenje u zdravstvene sisteme. Korišćenje falsifikovanih ljekova može imati ozbiljne i ponekad fatalne posljedice na zdravlje pacijenta. Ovi proizvodi mogu imati manji sadržaj aktivne supstance, što dovodi do manje efikasnog i efektivnog lijeka, a česte su pojave da ovi proizvodi uopšte i nemaju aktivnu supstancu, što dovodi do izostanka terapije, pa finalno, falsifikovani ljekovi mogu sadržati toksične, po zdravlje ili život opasne supstance.
Po procjenama Svjetske zdravstvene organizacije, prisustvo falsifikovanih ljekova na globalnom nivou je između 10 i 30 odsto, u zemljama u razvoju čak i do 50 odsto, dok je u razvijenim zemljama ova pojava svedena na jedan odsto. Posljedice mogu uključivati alergijske reakcije, trovanja, pogoršanje postojećeg zdravstvenog stanja, razvoj rezistencije na antibiotike, kao i odlaganje adekvatnog liječenja ili izostanak terapijskog dejstva, što u pojedinim slučajevima može dovesti i do životne ugroženosti.
Da li je jedino legalno mjesto za nabavku ljekova apoteka i da li smo jedino tu sigurni šta kupujemo?
Mugoša: Kada su u pitanju ljekovi za primjenu u humanoj medicini, apoteke i druge zdravstvene ustanove predstavljaju jedino legalno i regulisano mjesto za nabavku ljekova u Crnoj Gori, za ljekove koji se koriste u veterinarskoj medicini, to su registrovane veterinarske organizacije. Ljekovi iz ovih izvora prolaze brojne vrste kontrola putem kojih se osigurava njihov kvalitet, bezbjednost i efikasnost. Takođe, čuvaju se i izdaju u skladu sa propisanim uslovima, uz stručni nadzor farmaceuta, što garantuje da pacijenti dobijaju odgovarajući i provjeren proizvod.
Da li je tačno da se danas falsifikuju gotovo sve grupe ljekova i da problem više nije ograničen samo na preparate za potenciju, mršavljenje i anaboličke steroide, već obuhvata i antibiotike, kao i ljekove za najteža oboljenja?
Mugoša: Falsifikovanje ljekova nije nova pojava, te su se u praksi oduvijek falsifikovale različite grupe ljekova. Međutim, ono što se mijenja jesu trendovi, koji zavise od više faktora, uključujući potražnju, dostupnost, cijenu terapija, geografsko područje i spremnost sistema da odgovori na ove pojave.
Prema posljednjim podacima Svjetske zdravstvene organizacije, u periodu od 2020. do 2024. godine, na globalnom nivou najčešće falsifikovani ljekovi su bili ljekovi za erektilnu disfunkciju (41 odsto), zatim agensi za mršavljenje (14 odsto), anabolički steroidi i hormoni (sedam odsto), dok analgetici, anestetici, psihoaktivne supstance i kortikosteroidi čine oko devet odsto. Ostale kategorije obuhvataju približno 29 odsto.
Iako su ove grupe i dalje dominantne, u posljednje vrijeme bilježi se trend širenja falsifikata i na druge terapijske oblasti, uključujući antibiotike i ljekove za ozbiljna i životno ugrožavajuća stanja. To dodatno ukazuje na složenost problema i potrebu za oprezom, jer falsifikovani ljekovi mogu biti prisutni u različitim segmentima tržišta, posebno u nelegalnim kanalima prodaje.
Za kraj, ističemo da je najbolji način da pacijenti izbjegnu susret sa falsifikovanim ljekovima i opasnostima koje oni donose, to da ljekove kupuju isključivo u apotekama.
