Snažan rast cijena naftnih derivata na međunarodnom tržištu i njegov silovit prelivajući efekat na maloprodajne cijene u Crnoj Gori - đe eurodizel dostiže 1,79 €, a benzin 1,81 € po litru - razotkriva hroničnu ranjivost crnogorske ekonomije i potpunu nespremnost Vlade Crne Gore da se uhvati ukoštac sa eksternim troškovnim šokovima.
Umjesto statične akcizne politike kojom Vlada akumulira ekstra-profite, potrebno je uvesti automatski mehanizam usklađivanja akciza
S obzirom na to da su pogonska goriva bazni, neelastični input u transportu i distribuciji, ovaj poremećaj ne predstavlja samo udar na budžete domaćinstava, već razara opšti nivo cijena u čitavoj ekonomiji, otkrivajući izostanak bilo kakve antiinflatorne strategije izvršne vlasti. Iako zvanični podaci i vladina propaganda ističu značajan rast nominalnih zarada u protekloj deceniji (sa 490 € u 2016. na 1.027 € u 2026. godini), realna kupovna moć stanovništva sistematski se urušava usljed neobuzdane kumulativne inflacije i odsustva zaštitnih mehanizama.
Upotreba energenata poput eurodizela kao pojedinačnog pokazatelja slikovito razotkriva ovaj ekonomski paradoks:
Januar 2016: Sa prosječnom zaradom od 490 € i cijenom dizela od 0,82 €, nominalna plata mogla je pokriti 598 litara goriva.
Jul 2026: Sa prosječnom zaradom od 1.027 € i cijenom od 1,79 €, dostiže se ekvivalent od svega 574 litra - što dokazuje da je nominalni rast zarada u potpunosti pojeo inflatorni mehanizam.
Sa striktno metodološkog stanovišta, kupovna moć se primarno procjenjuje kroz Indeks potrošačkih cijena i strukturu potrošačke korpe. Pasivnost Vlade da ublaži skok cijena goriva direktno smanjuje raspoloživi dohodak građana za ostalu neesencijalnu robu i usluge. Budući da troškovi transporta i energije čine dominatan dio rashoda prosječnog domaćinstva, prelivanje cjenovnog šoka usmjerava crnogorsku ekonomiju ka padu agregatne tražnje i opštoj potrošačkoj stagnaciji.
Crna Gora funkcioniše kao „primalac cijena” na globalnom tržištu nafte. Međutim, uvozna zavisnost nije opravdanje za status quo - ona je direktna posljedica dugogodišnjeg zanemarivanja domaće proizvodnje i izostanka strukturnih reformi od strane Vlade. Skok cijena derivata stvara troškovnu inflacijukoja se nesmetano prenosi kroz sve sistemske slojeve.
Povećanje transportnih troškova direktno podiže nabavne cijene uvoznih prehrambenih i industrijskih proizvoda. U domaćoj poljoprivredi skuplja obrada zemljišta i mehanizacija smanjuju cjenovnu konkurentnost u odnosu na uvoznu robu, dok Vlada mirno posmatra gušenje domaćeg agrara.
1Povećani troškovi unutrašnjeg prevoza i operativni rashodi pružalaca usluga stvaraju snažan pritisak na rast cijena u ugostiteljstvu. Svojom nesposobnošću da obezbijedi cjenovnu stabilnost energenata, Vlada direktno narušava cjenovnu konkurentnost crnogorskog turističkog proizvoda na mediteranskom tržištu.
Domaćinstva sa nižim dohotkom (penzioneri, korisnici MOP-a) alociraju najveći dio budžeta na hranu i komunalije. Budući da te kategorije prve reaguju na logističke troškove, izostanak državne intervencije predstavlja najsuroviji oblik regresivnog oporezivanja najranjivijih slojeva društva.
Vlada mora bez odlaganja obezbijediti povraćaj dijela akcize ili “namjenske bonove" za registrovane poljoprivrednike i ribare, umjesto što pasivno posmatra rast cijena hrane
Dok građani i privreda trpe direktne gubitke, Vlada Crne Gore ostvaruje ekstra-prihode kroz naplatu PDV-a na skupo gorivo, koristeći inflaciju kao skriveni instrument za punjenje budžeta i pokrivanje neproduktivne javne potrošnje. Ovakav kratkovid pristup predstavlja fiskalni egoizam: kratkoročno povećanje budžetskih priliva ostvaruje se po cijenu dugoročnog gušenja privredne aktivnosti i urušavanja poreske baze.
Pozivanje na "tržišna kretanja" predstavlja bjekstvo od odgovornosti, jer Vlada u svom arsenalu ima jasne zakonske mehanizme koje odbija blagovremeno primijeniti.
Zaustavljanje daljeg ekonomskog urušavanja zahtijeva hitan prekid fiskalne pasivnosti i primjenu targetiranog, odgovornog i fiskalno neutralnog paketa mjera.
Umjesto statične akcizne politike kojom Vlada akumulira ekstra-profite, potrebno je uvesti automatski mehanizam usklađivanja akciza. Kada referentna cijena nafte pređe definisani prag, akciza se mora privremeno umanjiti za 40–50%, čime se maloprodajna cijena na pumpama odmah redukuje za 20 do 30 centi po litru. Prihodni gubitak po osnovu akciza u potpunosti se neutrališe povećanim prilivom po osnovu PDV-a usljed više cjenovne osnovice i očuvanog obima potrošnje.
Vlada mora bez odlaganja obezbijediti povraćaj dijela akcize ili “namjenske bonove" za registrovane poljoprivrednike i ribare, umjesto što pasivno posmatra rast cijena hrane. Vanredne budžetske prihode ostvarene po osnovu viših priliva PDV-a Vlada ne smije preusmjeravati u tekuću budžetsku potrošnju, već ih mora striktno usmjeriti ka penzionerima sa najnižim primanjima i korisnicima socijalnih davanja kroz namjenske energetske i prevozne “vaučere”.
Obezbijediti direktne kompenzacije linijskim prevoznicima u gradskom i međugradskom saobraćaju uz rigoroznu ugovornu obavezu mirovanja cijena putničkih karata. Vlada mora aktivirati inspekcijske mehanizme radi kontrole trgovačkih marži u distributivnim lancima kako bi se spriječilo zloupotrebljavanje transportnih troškova za vještačko podizanje cijena osnovnih životnih namirnica. Međutim, ove mjere moraju biti privremene i precizno odmjerene, kako nespretna državna regulacija ne bi izazvala nestašice ili pojavu sivog tržišta.
Održavanje makroekonomske stabilnosti i zaštita životnog standarda nisu pitanja političke volje, već osnovna ustavna i ekonomska obaveza Vlade. Izostanak pravovremene reakcije putem akcizne politike i sistemskih antiinflatornih mjera predstavlja direktnu fiskalnu neodgovornost koja crnogorsku ekonomiju gura ka dugotrajnoj inflaciji i produbljivanju socijalnog jaza.
(Autor je raniji predsjedavajući Senatom DRI CG)
