Najnoviji Izvještaj o izvršenju budžeta za prvih pet mjeseci 2026. godine, prezentovan od strane Ministarstva finansija, ukazuje na nastavak „pozitivnih trendova" u naplati prihoda.
Medijski nasloviističu istorijski visoku naplatu od 1,19 milijardi eura, što je za 90 miliona eura ili 8,2% više u odnosu na isti period prethodne godine. Povećana naplata PDV-a (512 miliona €) i poreza na dobit pravnih lica (207,8 miliona €) potvrđuje ,,snažnu nominalnu ekonomsku aktivnost" u zemlji.
Podaci za maj impliciraju oprez: PDV je podbacio za 11 miliona eura ispod plana, a doprinosi za PIO za 5,7 miliona eura (17% ispod plana)
Međutim, detaljna analiza rashodne strane i ostvarenog gotovinskog deficita od 96,8 miliona eura u posmatranom periodu ukazuje na duboke strukturne ranjivosti crnogorskih javnih finansija koje zahtijevaju sistemski oprez. Iako je tekući deficit u prvih pet mjeseci uobičajena pojava za ekonomiju sa visokim stepenom sezonskog karaktera poput crnogorske – gdje se glavna akumulacija prihoda očekuje tokom trećeg kvartala, dinamika potrošnje i struktura izdataka otvaraju važna makroekonomska pitanja.
Kao ključni indikator u Izvještaju izdvaja se podbačaj u realizaciji ukupnih rashoda u odnosu na plan za 106,4 miliona eura (ili 7,7%). Zvanično obrazloženje da ova razlika „proizilazi iz dinamike dospijevanja obaveza” ukazuje na to da se ne radi o trajnim budžetskim uštedama, već o prolongiranju dospjelih plaćanja.
Sa stanovišta revizorske prakse, hronična odstupanja u realizaciji rashoda za usluge i tekuće održavanje mogu signalizirati operativne zastoje u administraciji ili optimizaciju likvidnosti, što stvara rizik od akumulacije obaveza čije će servisiranje izvršiti pritisak na budžet u drugoj polovini godine. Poseban fokus privlači izvršenje budžeta u samom mjesecu maju, gdje je ostvaren deficit od 71 milion eura naspram planiranih 25 miliona.
Do ovog odstupanja došlo je primarno zbog pozicije otplate duga, gdje je umjesto planiranih 12,7 miliona eura realizovano 56,6 miliona eura. Iako ovakve varijacije često proizilaze iz opravdanog upravljanja portfoliom državnog duga (poput prijevremene otplate nepovoljnih aranžmana ili aktiviranja instrumenata zaštite od valutnog rizika), ovolika diskrepanca u odnosu na mjesečni plan ukazuje na potrebu za preciznijim i transparentnijim planiranjem mjesečnih likvidnih tokova.
Ukupni izdaci za prvih pet mjeseci dostigli su 1,28 milijardi eura, bilježeći rast od 117,7 miliona eura (10,1%) u odnosu na lani. Ovaj rast, kako navode iz Ministarstva finansija, dominantno je vođen „obavezama mandatornog karaktera”.
Iz ugla fiskalne održivosti, struktura potrošnje postaje izuzetno rigidna. Bruto zarade (296,6 miliona €) i transferi za socijalnu zaštitu (469,3 miliona €) kumulativno čine 765,9 miliona eura, odnosno preko 77% tekućeg budžeta. Kada javna potrošnja u ovolikom procentu “ide" ka neproduktivnim i zakonski fiksiranim tekućim izdacima, prostor za diskreciono djelovanje Vlade u kriznim situacijama biva drastično sužen. Penziona reforma i socijalna davanja moraju biti striktno usklađeni sa realnim fiskalnim kapacitetima privrede, na šta posredno upozorava i resorni ministar.
Stav da „reforme penzionog sistema moraju biti fiskalno održive” zapravo je indirektno priznanje da je prostor za podizanje izdataka bez pokrića potpuno iscrpljen.
Zabrinjava i činjenica da su transferi za socijalnu zaštitu skoro pet puta veći od ukupnih kapitalnih izdataka (96,2 miliona €). Dodatno, unutar kapitalnog budžeta, čisti izdaci za infrastrukturu i razvoj iznose 66,29 miliona eura, dok se ostatak odnosi na administrativne nabavke. Ovakav odnos raspodjele i investicija limitira dugoročni potencijal privrednog rasta.
U posmatranom periodu uočene su značajne budžetske devijacije: Subvencije su zabilježile su rast od 54,3% iznad plana (dostigavši 29,9 miliona €), primarno kroz programe Zavoda za zapošljavanje za subvencionisanje poslodavaca koji zapošljavaju lica sa invaliditetom.
Fond za zdravstveno osiguranje i njegovi transferi institucijama u maju probili su plan za 30,2%, uslijed hitnih potreba za nabavku ljekova. Ovo potvrđuje da je prelazak na model finansiranja zdravstva iz opštih prihoda budžeta (nakon ukidanja doprinosa) trajno opteretio državnu kasu, čineći ovaj sektor potpuno zavisnim od opšte likvidnosti države.
Na prihodnoj strani, makroekonomski paradoks ogleda se u strukturi prihoda. Činjenica da PDV čini 43% ukupnih prihoda budžeta pokazuje da su javne finansije Crne Gore primarno zavisne od potrošnje uvozne robe i uvezene inflacije. Država prihoduje više na bazi rasta nominalnih cijena artikala, a ne uslijed rasta domaće produktivnosti.
Podaci za maj impliciraju oprez: PDV je podbacio za 11 miliona eura ispod plana, a doprinosi za PIO za 5,7 miliona eura (17% ispod plana). Iako jedan mjesec ne predstavlja definitivan makroekonomski trend, ovi podaci, uz pad akciza od 2 miliona eura, mogu signalizirati usporavanje ekonomske aktivnosti i pad realne kupovne moći građana pod uticajem inflacije (koja iznosi 4%).
Stav da „reforme penzionog sistema moraju biti fiskalno održive” zapravo je indirektno priznanje da je prostor za podizanje izdataka bez pokrića potpuno iscrpljen
Da bi se amortizovao majski deficit i servisirale dospjele obaveze, država je pribjegla povlačenju depozita u iznosu od 90 miliona eura i vanrednoj pozajmici od 37 miliona eura koja nije bila planirana. Iako su depoziti i kreirani da bi obezbijedili likvidnost u predsezonskom periodu, njihovo ovoliko iscrpljivanje neposredno pred ljetnje mjesece smanjuje fiskalnu rezervu države.
Izvještaj o izvršenju budžeta jasno locira makroekonomske makazice u kojima se Crna Gora nalazi: tekući prihodi su fluidni i zavisni od eksternih šokova (turizam, uvoz), dok su rashodi zakonski fiksirani, rigidni i rastu automatizmom.
Ukoliko predstojeća turistička sezona ne ostvari natprosječne rezultate u naplati prihoda koji bi neutralisali akumulirani tekući minus, Crna Gora rizikuje izazove sa likvidnošću u četvrtom kvartalu. U tom scenariju, država će ponovo biti prinuđena da izlaz traži u novom zaduživanju na međunarodnom tržištu kapitala.
Ključni problem tog zaduživanja neće biti sam dug, već njegova namjena – ukoliko se ti milioni ponovo usmjere u tekuću potrošnju i održavanje glomaznog javnog aparata umjesto u razvojnu infrastrukturu, Crna Gora će nastaviti da produbljuje strukturnu nestabilnost svojih javnih finansija.
