Pljevlja posljednjih godina dobijaju sve više murala posvećenih istorijskim ličnostima. Dok ih lokalna uprava predstavlja kao doprinos očuvanju kulturno-istorijske baštine, dio javnosti upozorava da pojedini natpisi i izbor ličnosti otvaraju ozbiljna pitanja o istorijskoj utemeljenosti i odnosu prema multietničkom karakteru grada.
„Pljevlja moja, vesel’te se“ i sporne poruke
Jedan od murala koji je izazvao polemike oslikan je u aprilu 2024. godine na fasadi zgrade „Borovo“, u centru Pljevalja. Na njemu su ispisani stihovi pjesme „Pljevlja moja, vesel’te se“, koju je Dimitrije Jevtović Polimac napisao 1912. godine. Mural su izradili akademski umjetnici Tamara Osmajlić i Stefan Stojanović iz Vranja.
Stihovi u kojima se pominju „dvije srpske kraljevine“ izazvali su reakcije dijela bošnjačke i muslimanske zajednice. Predsjednik nevladine organizacije „Husein-paša“ Denijal Geljić tada je ocijenio da se takvim izborom motiva stvara slika Pljevalja kao jednonacionalnog grada. Ukazao je i na potrebu da se javni prostor oblikuje tako da odražava različitosti koje su dio istorije ovog kraja.
Mural Milivoju Anđelkoviću i polemika o istorijskim činjenicama
Godinu kasnije, u junu 2025, na raskrsnici ulica Kralja Petra Prvog i Tršove osvanuo je mural posvećen pukovniku Milivoju Anđelkoviću Kajafi, komandantu Javorske brigade srpske vojske. Autor murala je Stefan Stojanović, poznat kao Sleš, koji je prethodno učestvovao i u oslikavanju murala sa stihovima pjesme „Pljevlja moja, vesel’te se“.
Na muralu je Anđelković predstavljen kao komandant brigade koja je 27. oktobra 1912. godine „oslobodila Pljevlja od petovjekovnog turskog okupatora“. Upravo je ta formulacija postala predmet istorijske polemike.
Istoričar dr Adnan Prekić javno je osporio takvo tumačenje. Reagujući na taj mural, na X-u je napisao: „Laž nije istina!“ U istoj objavi naveo je da je Anđelkoviću, prema njegovom tumačenju, pogrešno pripisana uloga oslobodioca Pljevalja 1912. godine i istakao da bi na tom mjestu trebalo da bude mural posvećen generalu Peku Dapčeviću.
U razgovoru objavljenom u Pljevaljskim novinama u oktobru 2025. godine, Prekić je dodatno kritikovao način na koji se istorija predstavlja kroz pojedine murale. Govoreći o Anđelkoviću, iznio je stav da on nije učestvovao u borbama za oslobođenje Pljevalja i da je njegova veza sa tim događajima drugačija od one koja je predstavljena na muralu.
Prekić je problem smjestio u širi kontekst, upozoravajući na opasnost od nenaučnog revizionizma i proizvoljnog korišćenja istorijskih činjenica.
Njegove ocjene stav su istoričara koji argumentovano osporava interpretaciju prikazanu na muralu.
Upravo zbog toga, polemiku ne bi trebalo svesti samo na sukob nacionalnih narativa, već otvoriti prostor za provjeru istorijskih izvora, javnu raspravu i jasno objašnjenje na osnovu čega su određeni datumi i događaji predstavljeni kao nesporne činjenice.
Različite istorijske ličnosti, neujednačeni kriterijumi?
U međuvremenu, u Pljevljima je oslikan i mural posvećen Omer-begu Bajroviću, istaknutoj ličnosti iz istorije grada, poznatoj po dobrotvornom radu i pomaganju školovanja mladih. Mural su, prema pisanju Vijesti, izradili Zorica Bajčeta i Vukašin Tanjević, koje je angažovala Opština Pljevlja.
I ovaj primjer pokazuje da se javni prostor može koristiti za predstavljanje različitih ličnosti i tradicija. Međutim, pitanje koje ostaje jeste da li postoji dosljedna i transparentna politika izbora istorijskih motiva, kao i da li se svaka interpretacija prošlosti provjerava jednakom pažnjom.
Iz Kabineta predsjednika Opštine Pljevlja ponovo - muk
Ovim povodom obratili smo se Kabinetu predsjednika Opštine Pljevlja Darija Vraneša, u namjeri da dobijemo odgovore o kriterijumima na osnovu kojih se biraju ličnosti i poruke za murale, ulozi lokalne uprave u njihovom postavljanju i načinu na koji se osigurava da prikazi istorije budu zasnovani na provjerljivim činjenicama. Do zaključenja ovog teksta odgovore nijesmo dobili.
15Bez odgovora ostaje i pitanje da li lokalna uprava namjerava da omogući širu stručnu raspravu o istorijskim interpretacijama koje se trajno ugrađuju u izgled grada. To pitanje nije beznačajno: murali u centralnim ulicama nijesu samo ukras fasada, već javne poruke koje svakodnevno gledaju građani i posjetioci.
Odgovornost lokalne uprave
Pljevlja imaju bogatu i slojevitu istoriju, koju nije moguće predstaviti kroz jednu nacionalnu perspektivu. Srpsko, bošnjačko, muslimansko, crnogorsko i drugo nasljeđe dio su istorije ovog prostora, a njegovo odgovorno predstavljanje zahtijeva više od odabira ličnosti i ispisivanja datuma na zidovima.
Zidovi mogu čuvati sjećanje, ali ne mogu zamijeniti istorijske izvore. Kada se na njima iznose tvrdnje o prošlosti, javnost ima pravo da zna ko ih je odabrao, na osnovu kojih činjenica i zašto su baš te ličnosti dobile mjesto u centru grada. Odgovornost lokalne uprave nije samo da finansira ili podrži murale, već i da objasni kriterijume kojima se rukovodi.
Jer grad koji poštuje svoju istoriju ne treba da se plaši stručnih pitanja. Naprotiv, tek kada se prošlost sagleda kritički, argumentovano i uz uvažavanje različitih iskustava, ona može postati zajedničko nasljeđe, umjesto još jednog razloga za podjele.
Tekst je produkt radionice realizovane u okviru projekta „Medijska pismenost u lokalnim zajednicama – Mapa lokalnih priča“, koji Portal Analitika sprovodi uz podršku Ministarstva kulture i medija Crne Gore, kroz Konkurs za raspodjelu sredstava za podsticanje medijskog pluralizma
