Povodom Međunarodnog dana podrške žrtvama torture, koji Ujedinjene nacije obilježavaju svakog 26. juna od 1997. godine, Akcija za ljudska prava (HRA) upozorava da Crna Gora još uvijek ne obezbjeđuje zaštitu od torture i drugog zlostavljanja u skladu s međunarodnim standardima. Istrage navoda o zlostavljanju često nijesu djelotvorne, što stvara utisak nekažnjivosti, obeshrabruje žrtve da prijave nasilje i povećava rizik od njegovog ponavljanja.
“Preporuke Evropskog komiteta za sprječavanje mučenja (CPT) još nijesu primjenjene. HRA poziva nadležne institucije da ove godine preduzmu odlučne mjere radi unapređenja zaštite od torture i drugih oblika zlostavljanja, da odobre automatsku objavu CPT izvještaja, kao i da unaprijede zaštitu prava žrtava”, saopšteno je iz HRA.
Kako su naveli, Crna Gora još nije ispunila završno mjerilo za Poglavlje 23 u pregovorima o pristupanju Evropskoj uniji, koje zahtijeva primjenu svih preporuka Evropskog komiteta za sprečavanje mučenja i nečovječnog ili ponižavajućeg postupanja ili kažnjavanja (CPT) i obezbjeđivanje brzog i odgovarajućeg procesuiranja zlostavljanja.
“Iako je bilo pomaka, i dalje postoji raskorak između normativnog okvira i njegove primjene u praksi”, ističu iz HRA.
Takođe, ističu, da je problem i dalje prisutan potvrđuje i Evropska unija.
“Evropski parlament je u Rezoluciji o Crnoj Gori za 2025. godinu pozvao crnogorske vlasti da u potpunosti sprovedu preporuke CPT-a. Istovremeno je izrazio zabrinutost zbog povećanog broja pritužbi na torturu i iznuđivanje iskaza, dugog trajanja postupaka, ograničene primjene ključnih zaštitnih mehanizama, poput audio-vizuelnog snimanja saslušanja, kao i zbog blagih sankcija i nedovoljne odgovornosti službenih lica za počinjena zlostavljanja”, navode iz HRA.
Dodatnu potvrdu ovih zabrinutosti, kako ocjenjuju, pružaju i preliminarni nalazi CPT-a nakon posljednje posjete Crnoj Gori u novembru 2025. godine. CPT je posebno ukazao na stanje u pritvorskom sistemu, ističući da su se tretman pritvorenika i uslovi pritvora u više aspekata pogoršali u odnosu na stanje zabilježeno tokom prethodne posjete 2022. godine.
“Iako je saopšteno da su preduzete određene urgentne mjere da se stanje unaprijedi, apelujemo na Vladu da primjeni svih preporuka evropskog komiteta pristupi sistemski, tako što će dati saglasnost za automatsko objavljivanje izvještaja CPT čim bude izrađen ovog ljeta, te da transparentno i hitno pristupi sprovođenju preporuka na čije se ispunjenje već predugo čeka, a naročito da obezbijedi: djelotvorne, nezavisne i blagovremene istrage svih navoda o torturi i zlostavljanju, uz odgovarajuće sankcionisanje odgovornih i suspenziju policijskih službenika protiv kojih se vode krivični postupci;
uvođenje audio-vizuelnog snimanja svih policijskih saslušanja i drugih službenih razgovora sa licima lišenim slobode; da svi policijski službenici, uključujući one koji postupaju pod maskama ili u civilnoj odjeći, nose vidljive identifikacione oznake;unapređenje materijalnih uslova u policijskom pritvoru i istražnim zatvorima, uključujući higijenu, ventilaciju, prirodno svjetlo, dovoljan životni prostor, boravak na otvorenom i pristup osnovnim higijenskim sredstvima; unapređenje zdravstvene zaštite pritvorenih i zatvorenih lica, uključujući sistematske medicinske preglede i pravilno dokumentovanje povreda u skladu sa međunarodnim standardima; uspostavljanje djelotvornog sistema podnošenja pritužbi i redovnog kontakta pritvorenih lica sa porodicom i spoljnim svijetom”, dodaju iz HRA.
Podaci o radu državnih tužilaštava pokazuju određeni napredak.
“Tokom prvog kvartala 2026. godine formirana su 43 predmeta koja se odnose na navode o zlostavljanju, mučenju i iznuđivanju iskaza. Gotovo polovina tih predmeta pokrenuta je po službenoj dužnosti, odnosno na inicijativu samih tužilaca, što je pozitivan pomak i rezultat primjene obavezujućeg uputstva Vrhovnog državnog tužioca iz 2024. godine”, navode.
Međutim, dodaju, ozbiljni problemi i dalje postoje u fazi procesuiranja. Najveći izazov predstavljaju slučajevi u kojima dokazi nijesu prikupljeni odmah nakon događaja ili prijave zlostavljanja. Tome doprinosi i nedostatak hitno dostupnih medicinskih vještaka, naročito na sjeveru i jugu Crne Gore. U takvim situacijama tužioci su prinuđeni da žrtve upućuju ordinirajućim ljekarima, čiji nalazi često nijesu dovoljno detaljni i pouzdani za potrebe krivičnog postupka. Povrede se ne dokumentuju uvijek na odgovarajući način, ne fotografišu se dosljedno, a dešava se i da se u medicinsku dokumentaciju ne unose izjave žrtava o načinu nastanka povreda.
“Posljedice kašnjenja u prikupljanju dokaza dodatno se usložnjavaju zbog dugotrajnih istraga. Na kraju prvog kvartala ove godine bilo je čak 40 neriješenih predmeta iz ranijih godina, dok rukovodioci državnih tužilaštava i dalje ne izdaju dosljedno obavezna uputstva za postupanje u slučajevima neopravdano dugih postupaka. U takvim okolnostima raste rizik od gubitka dokaza, otežava se utvrđivanje činjenica i slabi mogućnost djelotvornog procesuiranja odgovornih”, smatraju u HRA.
Zabrinutost, ističu, izaziva i blaga kaznena politika. U periodu od 2022. godine zaključno sa junom 2026. godine, pravosnažno je okončano 29 krivičnih postupaka zbog zlostavljanja u širem smislu. U 21 predmetu (72 odsto) donijete su osuđujuće presude, kojima su 34 policijska službenika proglašena krivim, dok je šest predmeta završeno oslobađajućim presudama, a dva zbog zastarjelosti krivičnog gonjenja. Najveći broj predmeta odnosio se na krivično djelo zlostavljanje (22), uključujući i sticaj sa drugim djelima, jedan predmet ticao se iznuđivanja iskaza, tri teške tjelesne povrede, jedan lake tjelesne povrede i dva nasilničkog ponašanja. U ovom periodu nije bilo pravosnažnih presuda za krivično djelo mučenje.
“U pogledu sankcija, uslovne osude i dalje dominiraju – izrečene su za 20 od 34 osuđena službenika (oko 59 odsto), dok su efektivne kazne zatvora izrečene za osam službenika (23,6 odsto), a kazne kućnog zatvora za šest (17,6 odsto). Uslovne osude, u rasponu od 30 dana do šest mjeseci, najčešće su izricane za zlostavljanje (18), dok su u po jednom slučaju izrečene za laku i tešku tjelesnu povredu”, dodaju.
Pozitivan pomak, naglašavaju, ostvaren je Zakonom o izvršenju kazni zatvora, novčane kazne i mjera bezbjednosti, kojim je od 2025. godine propisano da svakom službeniku UIKS-a koji je pravosnažno osuđen za krivično djelo mučenja ili zlostavljanja radni odnos prestaje bez obzira na vrstu ili visinu izrečene kazne. Ranije je bio slučaj da službenici osudjeni i za ozbiljne oblike zlostavljanja do 6 mjeseci zatvora ostaju u službi, protivno evropskim standardima.
“Neophodno je uspostaviti i dosljedno primjenjivati dodatne mehanizme za suzbijanje torture i sprječavanje sekundarne viktimizacije žrtava. To podrazumijeva kontinuiranu obuku policijskih službenika i državnih tužilaca o metodama istražnog intervjuisanja, korišćenje tjelesnih kamera tokom policijskih intervencija, suspenziju policijskih službenika osumnjičenih za torturu tokom izviđaja i istrage, kao i precizno vođenje evidencije o vremenu lišenja slobode i svim prijavama nasilja”, poručuju.
Kako zaključuju, posebno zabrinjava činjenica da se ne primjenjuje Zakon o naknadi štete žrtvama krivičnih djela, jer je njegova primjena neopravdano odložena do pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji, čime su žrtve i dalje uskraćene za važan mehanizam podrške i priznanja pretrpljene štete.
