Na istočnom rubu istorijskog Kaira, sjeverno i južno od Citadele i u podnožju brda Mokatam, prostiru se istorijske islamske nekropole koje se zajednički često nazivaju Gradom mrtvih. Na arapskom se za istorijska kairska groblja tradicionalno koristi naziv al-Qarafa, prenosi Punkufer.
Grad mrtvih čini velika groblja i nekropole koji su se razvijali više od hiljadu godina. U njima se nalaze grobovi običnih stanovnika, ali i monumentalni mauzoleji vladara, članova njihovih porodica, vjerskih učenjaka i drugih istaknutih ličnosti.
Bez obzira na svoj naziv, Grad mrtvih nikada nije bio isključivo prostor za preminule. Tokom njegove duge istorije među grobnicama i uz njih živjeli su čuvari grobova, vjerski učenjaci, sufije, radnici i njihove porodice. Nekropole su istovremeno bile mjesta sahranjivanja, hodočašća, vjerskog života, rada i stanovanja.
Korijeni kairskih nekropola sežu u sedmi vijek, kada su Arapi osvojili Egipat i osnovali Fustat, prvu islamsku prijestonicu zemlje i jedan od gradova iz kojih će se kasnije razviti Kairo. Uz grad su nastajala muslimanska groblja koja su se tokom vjekova postepeno širila. Istorijski izvori pokazuju da su ljudi u Gradu mrtvih živjeli još u srednjem vijeku, a prema jednom istorijskom svjedočanstvu, početkom 16. vijeka u Qarafi je živjelo oko dvije hiljade porodica.
Srednjovjekovni istoričari opisivali su je kao sastavni dio života grada, a ne kao izolovano područje. Uz mauzoleje su građene džamije, medrese, sufijske ustanove, škole i drugi prostori namijenjeni učenjacima, vjerskim službenicima, čuvarima i posjetiocima. Zbog toga su pojedini djelovi nekropole vremenom dobili obilježja pravih gradskih četvrti.
Jedan od najpoznatijih spomenika Grada mrtvih jeste pogrebni kompleks sultana Kajitbaja, izgrađen u 15. vijeku. U njemu su se nalazili mauzolej, vjerska škola i druge građevine, a posebno se ističu bogato ukrašena kamena kupola i minaret. U blizini je i nekadašnja sultanova prijemna dvorana, koja se danas koristi za izložbe, radionice, koncerte i druga kulturna događanja.
Žive u grobovima?
Grad mrtvih se u novinama, dokumentarcima i popularnoj kulturi često prikazuje kao ogromno siromašno naselje u kojem stotine hiljada siromašnih stanovnika Kaira doslovno žive u grobnicama, ali to baš i nije tako.
Broj stanovnika kairskih nekropola posebno je rastao tokom 19. i 20. vijeka, kada se Kairo naglo širio. Zbog nedostatka pristupačnog stanovanja dio siromašnijih porodica počeo je da koristi grobnice i mauzoleje kao mjesta za život.
Ipak, nije tačno da većina stanovnika Grada mrtvih „živi u grobovima“. Na području nekropola vremenom su nastale kuće, male prodavnice i zanatske radionice. Djeca se igraju na ulicama, stanovnici sjede ispred kuća, a ponegdje se još izrađuju tradicionalni predmeti od duvanog stakla. Teško je utvrditi koliko ljudi danas živi na tom području, pa često pominjanu brojku od 500.000 stanovnika treba uzeti kao okvirni podatak.
Danas se Grad mrtvih suočava sa modernizacijom i širenjem Kaira. Posljednjih godina, zbog izgradnje novih saobraćajnica, uklonjen je dio grobnica i pogrebnih građevina, što je izazvalo zabrinutost stručnjaka za kulturnu baštinu. Rasprava se ne odnosi samo na zaštitu pojedinačnih spomenika, već i na očuvanje istorijskog pejzaža koji se na ovom području razvijao vjekovima.
