Vlada Crne Gore usvojila je prvu jedinstvenu strategiju za upravljanje kvalitetom vazduha, dokument koji dosad razdvojene planove za Pljevlja, Nikšić i Podgoricu spaja u planove za tri zone i cio sistem vezuje za obaveze iz Poglavlja 27.
Priznanje - prvi korak do rješenja
Ono što ovaj dokument izdvaja nije, međutim, ambicija, nego činjenica da se priznaje da sa mjerama koje su danas na snazi Crna Gora neće dostići najstrože evropske standarde čistog vazduha do 2030. godine. Ističe se i da je najveći dio napretka koji je ostvaren u smanjenju sumpornog zagađenja duguje jednom jedinom zahvatu, ekološkoj rekonstrukciji Termoelektrane Pljevlja, a ne sistemskoj politici.
Umjesto pojedinačnih, vremenski ograničenih planova za tri grada, nova strategija uvodi planove za sjevernu, centralnu i južnu zonu i dodaje im
Plan mjera za kontrolu zagađivanja. U sam dokument ugrađena je i ocjena da drugačiji put ne postoji: i zadržavanje postojećeg stanja i oslanjanje samo na kampanje i dobrovoljne mjere ocijenjeni su kao nedovoljni za ostvarivanje ciljeva.
Krajnji cilj koji Strategija postavlja jeste evropski cilj nultog zagađenja i životne sredine bez toksičnih materija do 2050. godine, a ovaj četvorogodišnji plan predstavljen je kao tek prva stepenica ka tom cilju.
Dva cilja i šest zadataka
Strategija postavlja dva strateška cilja - poboljšanje kvaliteta vazduha i unapređenje praćenja i upravljanja tim kvalitetom, a to je razloženo na šest operativnih ciljeva: od smanjenja čestica i benzo(a)pirena u zonama s prekoračenjima i smanjenja emisija ključnih zagađivača, do boljih podataka, jače saradnje institucija i lokalnih vlasti i daljeg usklađivanja sa strožim standardima.
Do 2029. godine emisije sumpor-dioksida trebalo bi smanjiti za 60, azotnih oksida za 25, a sitnih čestica za pet odsto u odnosu na 2005; od 2030. mete su još oštrije - sumpor-dioksid za 70, azotni oksidi za 55, sitne čestice za 20 odsto. Sam dokument, međutim, trezveno upozorava da „za mnoge od ovih izazova ne postoje jednostavna, kratkoročna i jeftina rješenja“.
Napredak koji se ne smije precijeniti
Poređenje s ranijim periodom otkriva stvaran napredak: srednja godišnja koncentracija PM10 čestica u Pljevljima, koja je 2009. godine bila oko 82, a 2011. i 2015. dosezala i 96 do 100 mikrograma po kubnom metru, spustila se 2024. na oko 43 - i dalje uz samu granicu, ali neuporedivo bolje. Usklađenost sa evropskim zakonodavstvom u ovoj oblasti dostigla je 91,6 odsto, državna mreža automatskih mjernih stanica proširena je na deset, a građani danas mogu pratiti kvalitet vazduha u realnom vremenu, uz upozorenja Instituta za javno zdravlje kad zagađenje poraste.
Ali dokument je fer i o granicama dometa tog napretka. Prethodna strategija ispunjena je sa 77, odnosno 72 odsto, a realizovane mjere odnosile su se prije svega na pravni i institucionalni okvir, dok je smanjenje samog zagađivanja na terenu ostalo ograničeno. Državna revizorska institucija je još 2021. godine upozorila na slabo sprovođenje, lošu koordinaciju, manjak stručnog kadra i opreme. Drugim riječima, dosadašnji uspjeh je najvećim dijelom uspjeh na papiru i u zakonima, a ne u vazduhu koji se udiše.
Računica koju strategija sama pravi
Strategija modeluje dva scenarija. U prvom, sa postojećim mjerama, sitne čestice PM2.5 smanjuju se svega nula do pet odsto, a zaključak je nedvosmislen: takav pristup „ne omogućava potpuno ispunjenje obaveza“ i „nedovoljan je za postizanje trajno čistog vazduha u urbanim centrima“. U Pljevljima, Bijelom Polju i sjevernim opštinama, piše u dokumentu, prekoračenja bi i dalje bila česta, zbog ložišta i saobraćaja. Čak i pad sumpor-dioksida od devedeset odsto pripisuje se, kako stoji, „većinom“ rekonstrukciji Termoelektrane Pljevlja – dakle, jednom postrojenju, a ne mjeri koja bi se mogla ponoviti neđe drugo.
Tek drugi scenario, „sa dodatnim mjerama“, dovodi do ispunjenja nacionalnih ciljeva, i to za sitne čestice na samoj ivici, gdje je cilj smanjenje od najmanje pet, a projektovano ostvarenje svega dva do pet odsto. Te dodatne mjere nijesu ekološke u užem smislu: nose ih modernizacija termopostrojenja i prelazak na goriva s malo sumpora, obnovljivi izvori, elektrifikacija voznog parka i jači javni prevoz, energetska efikasnost zgrada, upravljanje stajnjakom radi kontrole amonijaka i kraj nekontrolisanog spaljivanja otpada. Poruka je jasna: čist vazduh zavisi od energetike, saobraćaja i poljoprivrede jednako koliko i od ekologije.
Uz to, Strategija postavlja i mjerljiva obećanja po kojima će se za nekoliko godina moći provjeriti koliko je bila realna: do 2029. broj dana s prekoračenjem čestica PM10 u Pljevljima trebalo bi da padne sa preko sto na ispod trideset pet godišnje, sezonske koncentracije azotnih oksida u Podgorici i Nikšiću da se smanje za 30 do 40 odsto, a broj stanovnika izloženih lošem vazduhu za više od 60 odsto u odnosu na 2005. godinu. To su brojke koje će se moći lako pratiti i vijdeti za nekoliko godina je li obećanje ili plan ispunjen.
Cijena koja se mjeri životima
Izloženost sitnim česticama PM2.5 u Crnoj Gori povezuje se sa 182 preuranjene smrti na 100.000 stanovnika godišnje - više nego dvostruko iznad prosjeka Evropske unije, koji iznosi 78, i među najvišim na Zapadnom Balkanu. Na nivou regiona, procjena Zajedničkog istraživačkog centra Evropske komisije koju Strategija prenosi govori o oko 7.000 preuranjenih smrti godišnje i gubicima od približno 300 miliona eura. Kvalitet vazduha ovdje, dakle, nije apstrakcija nego pitanje koliko se dugo i koliko zdravo živi, a najizloženiji su, kako dokument izričito navodi, djeca, trudnice, starije osobe, oboljeli, žene u domaćinstvima na čvrsta goriva, kao i Romi i Egipćani.
Kancerogen iz ložišta
Najveći dio tog zagađenja na sjeveru, međutim, ne dolazi iz dimnjaka termoelektrane nego iz peći. Benzo(a)piren, koji Strategija koristi kao pokazatelj policikličnih aromatičnih ugljovodonika, jedinjenja koja sam dokument opisuje kao kancerogena, u sjevernoj zoni je 2024. godine dostigao 5,08 nanograma po kubnom metru, pet puta iznad ciljne vrijednosti od jednog. Nastaje, kako se navodi, nepotpunim sagorijevanjem drveta, uglja i peleta u domaćinstvima, pa je i centralna zona iznad granice, sa nešto višim vrijednostima u Nikšiću nego u Podgorici. Prema ovom dokumentu, čist je samo jug.
Energetsko siromaštvo
U ovom dokumentu se otvara i veoma zanimljiva tema, koja se veže direktno za nizak i loš životni standard - zagađenje se vezuje za energetsko siromaštvo, nemogućnost dijela domaćinstava da priušti čistije grijanje.
Ljudi na sjeveru lože čvrsta goriva jer druga ne mogu da priušte, pa najprljaviji vazduh po pravilu udišu najsiromašniji. Zamjena individualnih ložišta i čistije grijanje, koje dokument navodi među mjerama, time nijesu samo ekološko nego i socijalno pitanje, što je najteži dio cijelog plana.
Pljevlja kao opomena
Da rekonstrukcija sama po sebi nije garancija, pokazao je decembar 2025. Nakon skupe ekološke obnove, Termoelektrana Pljevlja probno je puštena u rad, kako se u dokumentu navodi, bez obezbijeđenog funkcionisanja sistema za odsumporavanje i izmjerena je polusatna koncentracija sumpor-dioksida više od šesnaest puta iznad dozvoljene, dok automatski mjerni sistem tada nije radio. Iz toga Strategija izvlači svoju najoštriju rečenicu: dodatne mjere za sumpor-dioksid nijesu ni predviđene, jer se te emisije „isključivo mogu smanjiti kroz ispravno funkcionisanje sistema za odsumporavanje ili prestanak rada postrojenja“. Za najveći izvor sumpornog zagađenja u državi, dakle, postoje samo dva ishoda - ili da odsumporavanje radi, ili se postrojenje gasi.
Bez novog novca
Uprkos svemu, za 2026. godinu Strategija ne traži dodatna sredstva iz državnog budžeta, uz obrazloženje da su ključne mjere već raspoređene po drugim dokumentima - Nacionalnom energetskom i klimatskom planu, Reformskoj agendi i evropskoj IPA podršci. Najveće stavke su ekološka rekonstrukcija Termoelektrane Pljevlja od 54,5 miliona eura, energetska efikasnost javnih zgrada od 80 miliona, daljinsko grijanje u Pljevljima od 23 miliona i podsticaji građanima od 8,8 miliona. Ipak, u istom dokumentu stoji i zaključak koji se s tim teško miri: resursi postoje, ali su nedovoljni za potpuno sprovođenje bez dodatnih ulaganja.
Ko sprovodi i ko kontroliše
Strategija je označila najveće probleme, ali je donijela i Akcioni plan, kao i sistem izvještavanja i evaluacije čija je svrha, kako se navodi, „koncentracija čestica PM10“, transparentnost rezultata i informisanje javnosti. Centralnu koordinacionu ulogu ima Ministarstvo ekologije, a tehnički i analitički nosilac izvještavanja je Agencija za zaštitu životne sredine.
Posebno koordinaciono tijelo, koje bi nadziralo izvršenje plana tek treba da bude uspostavljeno i predviđeno je da to bude do kraja 2027, a da redovno prati sprovođenje tek od kraja 2029. godine. Po sadašnjim podacima i godinama, mehanizam nadzora kasni za planom koji nadzire. Među svojim aktivnostima Strategija navodi i korišćenje evropskog mehanizma za odlaganje primjene strožih standarda, u skladu sa članom 18 nove Direktive o kvalitetu vazduha, dakle i formalnu mogućnost da se najstroži pragovi, oni za 2030, pomjere za kasnije.
Ono što sistemu nedostaje
Sistem podataka, priznaje se, nedovoljno je razvijen: podaci o kvalitetu vazduha nijesu povezani sa podacima o zdravlju, siromaštvu ni teritorijalnim razlikama, pa su mjere slabije ciljane, a učinak teže mjerljiv. U izvještavanju o emisijama postojala je čak šestogodišnja pauza, između 2013. i 2020. godine - dovoljno da se vidi koliko su institucionalni kapaciteti tanki.
Strategija je usvojena s rokom za koji sama kaže da je teško dostižan i bez novog novca za prvu godinu. Ishodi i rezultati, kao i za mnoge dosadašnje strategije i akcione planove ne zavisi od dokumenta na papiru, nego od toga hoće li „dodatne mjere“ energetika, saobraćaj i lokalne vlasti imati ko da finansira i hoće li biti sprovedene i hoće li imati ko da ih sprovodi i kako.
Zemlja podijeljena i mjere koje će se osjetiti
Strategija otkriva i jasnu geografsku podjelu. Dok se sjever guši od kućnih ložišta, a centar od saobraćaja, južna zona, primorje već je ispod novih evropskih granica. Na jugu nema prekoračenja benzo(a)pirena i usklađena sa graničnom vrijednošću za azot-dioksid. Taj gas povremeno skoči jedino uz glavne saobraćajnice u Podgorici i Kotoru, ali bez sistemskog prekoračenja na nivou zone.
Među mjerama koje će građani najprije osjetiti su zabrana uvoza vozila standarda Euro 4 i nižeg, uvođenje obaveznog udjela biogoriva u gorivu i podsticaji za prelazak na električna vozila. Za razliku od velikih energetskih projekata, to su intervencije koje se tiču svakodnevice od toga kakav automobil smije da se uveze do toga kakvo se gorivo sipa u rezervoar.
