Centar za demokratsku tranziciju (CDT) pozdravio je interesovanje Pokreta Evropa sad (PES) za problem stranog uplitanja u demokratske procese Crne Gore, na koji, kako su istakli,godinama upozoravaju.
Kako se navodi u saopštenju koje potpisuje Dragan Koprivica, izvršni direktor CDT-a, inicijativa za parlamentarnu istragu finansijskih, vlasničkih i poslovnih odnosa koji mogu služiti ostvarivanju stranog političkog uticaja jeste dobrodošla, ali je njen obuhvat neopravdano uzak i selektivan.
“Ukoliko je cilj utvrđivanje mehanizama stranog političkog uticaja, istraga se ne može ograničiti na dvije poslovne grupacije i televizijske emitere sa nacionalnom pokrivenošću. Takva selektivnost otvara ozbiljno pitanje da li je stvarna namjera inicijative zaštita demokratskih procesa ili korišćenje parlamentarnog nadzora za pritisak na demokratske medije i druge politički nepodobne aktere”, navodi se u saopštenju.
Kako su istakli, zato pozivaju PES da omogući ispitivanje svih kanala mogućeg nedozvoljenog uticaja na političke partije, izbore, institucije, medije i javno mnjenje.
“Neophodno je razlikovati nedozvoljeno strano uplitanje od legitimne međunarodne saradnje, političkog djelovanja, poslovanja i ostvarivanja osnovnih prava i sloboda. Kontakti sa stranim akterima, međunarodno finansiranje ili uređivačke pozicije medija nijesu sami po sebi dokaz nedozvoljenog uticaja, bez obzira na državu iz koje potiču. Cilj mora biti utvrđivanje konkretnih mehanizama uplitanja, a ne stigmatizacija ili represija zbog stavova ili legalnih veza sa inostranstvom”, istakli su iz CDT-a.
CDT je kroz dugogodišnji rad mapirao kritične tačke mogućeg nedozvoljenog uticaja.
“Predlažemo da se najprije utvrde stvarni i krajnji vlasnici svih relevantnih medija, njihove poslovne i političke veze sa strukturama bivše vlasti u Srbiji i vlastima drugih država, kao i eventualni dokazi da se kroz te odnose utiče na uređivačku nezavisnost”, kazali su.
Poručili su da nema opravdanja da se istraga ograniči na televizije sa nacionalnom pokrivenošću, a izostave drugi mediji kroz istraživanja i monitoring prepoznati kao kanali širenja dezinformacija, govora mržnje i narativa povezanih sa stranim manipulisanjem informacijama i uplitanjem (FIMI).
“Njihovo finansiranje, vlasničke i poslovne veze i eventualna koordinacija sa stranim političkim centrima zaslužuju pažnju, uz poštovanje slobode medija i razlikovanje legitimnih stavova od koordinisanog manipulativnog djelovanja”, istakli su.
Prema njihovim riječima, posebno treba ispitati finansiranje takvih medija iz državnih i lokalnih javnih preduzeća. Zvanični podaci pokazuju da se javni novac usmjerava i prema medijima prepoznatim kao kanali širenja dezinformacija i FIMI narativa.
“Treba utvrditi obim finansiranja, kriterijume dodjele i eventualnu povezanost sa mogućim eksponentima stranog političkog uticaja u državnim organima. Istraga mora obuhvatiti i moguće uplitanje u izbore: finansiranje političkih aktivnosti, angažovanje operativaca iz drugih država, korišćenje javnih resursa stranih država i koordinaciju sa domaćim partijama”, dodali su iz CDT-a.
CDT naglašava da treba ispitati i prikriveno finansiranje preko kompanija, medija, udruženja i drugih organizacija, kao i moguće izbjegavanje zakonske kontrole partijskih finansija.
“Događaji u Beranama tokom izbora u Srbiji otvaraju pitanje prekograničnog djelovanja političkih mreža i korišćenja resursa crnogorskih javnih preduzeća. Važno je utvrditi zašto su nadležni organi pokazali odlučnost kada se sumnje odnose na izbore u Srbiji, dok su slične pojave tokom izbora u Crnoj Gori prolazile bez uporedivog odgovora”, dodaje se u saopštenju.
Kako ističu, potrebno je ispitati i odnose crnogorskih opština sa vlastima drugih država, uključujući donacije, infrastrukturne projekte i druge oblike podrške.
“Građani imaju pravo da znaju pod kojim uslovima strane vlade finansiraju lokalne samouprave, postoje li politička očekivanja i koriste li se lokalne institucije za promociju interesa stranih režima. Parlamentarni nadzor treba da obuhvati i odnose stranih državnih i političkih struktura sa vjerskim organizacijama, udruženjima i drugim društvenim akterima, kada postoje indicije o nedozvoljenom finansiranju političkih aktivnosti, prikrivenoj koordinaciji ili drugim oblicima uplitanja”, pojasnili su.
Kako su pojasnili, treba ispitati i angažovanje osoba povezanih sa stranim političkim strukturama u državnim institucijama i javnim preduzećima, kao i njihov eventualni uticaj na odluke, javne resurse i kadrovsku politiku.
“Istraga treba da obuhvati strateške privredne odnose, posebno energetiku, trgovinu energentima, telekomunikacije i infrastrukturu, kako bi se utvrdilo jesu li aranžmani zasnovani na transparentnim ekonomskim kriterijumima ili su mogli služiti političkom uticaju. Potrebno je analizirati i moguće nedozvoljene uticaje na nacionalni i lokalne javne servise, kao i zloupotrebu međuinstitucionalne saradnje, obrazovnih programa, univerzitetskih i sportskih veza za prikrivene političke interese. Ovjde legitimna akademska, kulturna, sportska i institucionalna saradnja ne smije biti dovedena u pitanje zbog međunarodnog karaktera”, navodi se u saopštenju.
Naglašavaju da nijedan ozbiljan pristup ne smije se ograničiti na Srbiju.
“Treba ispitati i moguće nedozvoljeno djelovanje drugih država i povezanih aktera, kada postoje konkretne i provjerljive indicije. Standardi moraju biti jednaki za sve, a istraga zasnovana na dokazima, ne na trenutnim političkim interesima”, dodali su.
Iz CDT-a su kazali da još od 2021. godine predlažu poseban skupštinski mehanizam za praćenje stranog uplitanja, po uzoru na odbore Evropskog parlamenta, od INGE-a do današnjeg EUDS-a (Odbora za Evropski štit demokratije).
“Godinama upozoravamo da Crna Gora nema sistematski institucionalni odgovor na ovaj problem. Zato pozivamo PES da, umjesto parcijalnog kontrolnog saslušanja, podrži formiranje posebnog parlamentarnog tijela koje bi se trajno bavilo stranim uplitanjem, nadziralo institucije i predlagalo mjere za zaštitu demokratskih procesa”, poručili su.
Ako za to nema političke volje, kako su kazali, Skupština može formirati anketni odbor sa širokim mandatom.
“Za razliku od kontrolnog saslušanja, on bi omogućio sistematičniju istragu, prikupljanje dokumentacije, saslušavanje šireg kruga aktera i povezivanje nalaza iz različitih oblasti. Umjesto nekoliko unaprijed izdvojenih poslovnih odnosa, utvrđivali bi se obrasci stranog uplitanja. Rad odbora mora počivati na jasnom mandatu, provjerljivim činjenicama, procesnim garancijama i zaštiti prava svih koji su predmet ispitivanja”, naglašavaju iz CDT-a.
Selektivno određivanje predmeta istrage bez objektivnih kriterijuma, ocijenili su, otvara ozbiljnu sumnju da njen cilj nije utvrđivanje mehanizama stranog uticaja, već ostvarivanje trenutnih političkih interesa.
Istakli su da bi takav pristup mogao pretvoriti zaštitu demokratskih procesa u instrument pritiska na demokratske medije i druge aktere čiji stavovi nijesu po volji vlasti, pa ovdje treba biti posebno oprezan.
“Zaštita demokratskih procesa od stranog uplitanja ne može se ostvarivati na štetu prava i sloboda koje ti procesi treba da garantuju. Crnoj Gori nije potrebna parlamentarna potraga za politički nepodobnim akterima, već ozbiljan, nepristrasan i na dokazima zasnovan odgovor na nedozvoljeno strano uplitanje”, kazali su.
Iz CDT-a su poručili da će, ukoliko su predstavnici PES-a spremni da problemu pristupe profesionalno, dosljedno i neselektivno, uz zaštitu prava svih koji legitimno sarađuju sa inostranstvom, svoje resurse staviti na raspolaganje ovom poduhvatu. Naše baze sadrže brojne primjere potencijalnih negativnih stranih uticaja koje smo spremni da podijelimo sa skupštinskim tijelom koje bi se ozbiljno bavilo ovom temom.
“Proces treba da prati i institucionalna saradnja sa novim vlastima u Srbiji, jer bi tako dobijeni podaci mogli biti ključni za utvrđivanje obima nedozvoljenog stranog uplitanja i odgovora naše države”, zaključuje se u saopštenju.
