Princip dobrosusjedskih odnosa (Good Neighbourly Relations – GNR) često postane alat kojim se politizuju postojeće tenzije između država članica Evropske unije (EU) i kandidata za članstvo, ocijenjeno je u analizi Centra za demokratsku tranziciju (CDT).
Iz CDT-a su saopštili da je analiza „Dobrosusjedstvo na Zapadnom Balkanu: bilateralni sporovi i politike koje ih održavaju” pokazala da otvorena pitanja između država, koja se guraju pod tepih zarad članstva i mira u kući, prijete da u jednom momentu postanu ozbiljan problem.
„Iako je EU odlučila da se u članstvo ne mogu donositi problemi sa susjedima, princip GNR često postane alat kojim se postojeće tenzije između članica i kandidata za članstvo politizuju“, naveli su iz CDT-a.
Iz te nevladine organizacije (NVO) su rekli da su dobrosusjedski odnosi jedan od temeljnih principa EU.
„Taj princip posebnu težinu ima od 2005. godine, kada je u Pregovaračkom okviru za Hrvatsku izričito rečeno da će njihov napredak ka EU zavisiti od posvećenosti dobrim susjedskim odnosima i rješavanju graničnih sporova u skladu s principima mirnog rješavanja sporova iz Povelje Ujedinjenih nacija, uključujući, po potrebi, i nadležnost Međunarodnog suda pravde“, kaže se u saopštenju.
Navodi se da je Hrvatska tada imala granični spor oko Piranskog zaliva sa Slovenijom, koja je već bila članica, kao i da je taj spor postao prvi u istoriji koji je uticao na tok pregovora.
To je, kako su rekli iz CDT-a, bilo i prvo posredovanje EU u takvim slučajevima.
„Ipak, rješavanje ovog spora nije bilo uslov za ulazak Slovenije u EU, dok se od Hrvatske eksplicitno tražilo da se on riješi, što pokazuje da EU nije dosljedno primjenjivala princip rješavanja bilateralnih pitanja“, naveli su iz CDT-a.
Iz te NVO su kazali da je tek Strategija za Zapadni Balkan iz 2018. godine eksplicitno podigla dobrosusjedske odnose na nivo “moranja”, odnosno učinila ih neophodnim uslovom za članstvo i to porukom da neće dozvoliti “uvoz” sporova.
„Tada je Evropska komisija (EK) jasno označila dobre susjedske odnose i pomirenje kao “preduslove za pristupanje” i poručuje da EU “ne može i neće uvoziti bilateralne sporove”, već da ih zemlje regiona moraju hitno riješiti“, kaže se u saopštenju.
Iz CDT-a su rekli da je jasno da princip dobrosusjedskih odnosa ima neuporedivo veću težinu na Zapadnom Balkanu nego u bilo kom prethodnom krugu proširenja.
„Posebno kada imamo u vidu ratove devedesetih, nacionalizam naslijeđen iz tog perioda i činjenicu da značajan broj državnih lidera i partija vlasti vuče korijene upravo iz tog perioda, gaji narative i politike koji podrazumijevaju korišćenje sporova sa susjedima za stvaranje neprijatelja za potrebe na unutrašnjem planu“, kaže se u saopštenju.
Kako se navodi, za razliku od centralnoevropskih zemalja koje su pristupale u periodu stabilizovanih granica konsolidovanih demokratija, zemlje regiona i dalje nose teret raspada Jugoslavije i ratova 1990-ih.
„Nasljeđe etničkih sukoba, “zamrznutih konflikata” i identitetskih sporova, neriješena pitanja granica i statusa manjina čine Zapadni Balkan prostorom u kojem je princip dobrosusjedstva ne samo politički kriterijum, već i preduslov za održivost državnosti i dugoročnu stabilnost“, rekli su iz CDT-a.
Kako su naveli, jedna od najaktuelnijih političkih tema su pregovori Crne Gore i Hrvatske o otvorenim pitanjima, poput vlasništva nad brodom Jadran, utvrđivanja činjenica iz rata, ali i granice na Prevlaci.
Iz CDT-a su kazali da su otvorena pojedina tehnička pitanja sa Bosnom i Hercegovinom, Albanijom i Kosovom koja se rješavaju konstruktivno, kao i da Crna Gora ima neriješenih sporova i sa Srbijom.
„Kada je u pitanju Prevlaka, status quo obezbijeđen je Protokolom o privremenom režimu duž južne granice između Hrvatske i tadašnje Savezne Republike Jugoslavije (čija je pravna sljedbenica Crna Gora), a dogovor je da se spor riješi pred Međunarodnim sudom pravde ili uz ad hoc međunarodnu arbitražu uz obostranu saglasnost o njenom mandatu“, kaže se u saopštenju.
Iz CDT-a su rekli da je ugovor o granici sa Bosnom i Hercegovinom, potpisan 2015. godine, uspješno zatvorio dugogodišnju raspravu o Sutorini, dok EK u izvještaju iz 2024. navodi da fizičko obilježavanje granice još nije završeno.
Kako su kazali iz te NVO, ratifikovan je i Sporazum o razgraničenju sa Kosovom, iako je u Prištini izazvao unutrašnje političke tenzije i žestoke proteste.
Iz CDT-a su dodali da taj spor crnogorska strana smatra zatvorenim.
Oni su naveli da granica sa Albanijom u praksi funkcioniše stabilno, dok se preostala tehnička pitanja vezana za njeno formalno uređenje rješavaju u okviru redovne bilateralne saradnje.
„Zanimljiva je činjenica da, uprkos tome što je Srbija priznala Crnu Goru, i dvije države imaju diplomatske odnose, sporazum o demarkaciji granica nikada nije potpisan“, kaže se u saopštenju.
Navodi se da je crnogorska strana od 2013. godine više puta inicirala početak pregovora o demarkaciji, ali da sastanci nikada nijesu održani.
„Problem je priznanje Kosova, odnosno vlasti u Beogradu pitanje razgraničenja između Crne Gore i Kosova posmatra u širem kontekstu sopstvenog stava prema Kosovu“, dodaje se u saopštenju.
Iz CDT-a su rekli da, uprkos tome, odnosi Crne Gore i Srbije u praksi funkcionišu bez incidenata duž granice i da prekogranična saradnja, trgovina i sloboda kretanja teku nesmetano.
Kako su kazali, jednako funkcionalne su i granice i prekogranična saradnja Crne Gore i Kosova.
Iz CDT-a su rekli da, osim iscrtavanja linija između država, Crnu Goru i druge okolne zemlje čeka i razrješenje brojnih identitetskih i pitanja iz ratova.
Oni su naveli da su bilateralni odnosi Crne Gore i Srbije od 2006. godine obilježeni stalnim preplitanjem formalno korektne saradnje i dubokih identitetskih tenzija.
„U značajnom dijelu srpskog nacionalnog korpusa - i u Srbiji i u Crnoj Gori - crnogorska suverenost nikada nije u potpunosti prihvaćena, već se doživljava kao privremena epizoda raspada „zajedničke države““, kaže se u saopštenju.
To se, kako se dodaje, jasno ogleda u strateškim dokumentima Srbije, koji je eksplicitno definišu kao matičnu državu svih Srba u regionu i posebno izdvajaju Crnu Goru kao prioritet spoljne politike, uz ciljeve da se srpskom narodu obezbijedi „pravedna zastupljenost“ u institucijama.
„Identitetske i istorijske teme ponovo su destabilizovale odnose Crne Gore i Hrvatske nakon što je Podgorica 2024. usvojila rezoluciju o genocidu u Jasenovcu, što je izazvalo snažnu reakciju Zagreba i dovelo do ozbiljnog zahlađenja u bilateralnim odnosima“, kazali su iz CDT-a.
Oni su rekli da je i položaj hrvatske manjine u Boki Kotorskoj postao bilateralno osjetljivo pitanje.
„Dakle, jasno je da princip dobrosusjedskih odnosa omogućava državama koje uđu u EU uslovljavanje aspiranata za članstvo, što, na primjer, može značiti da Crna Gora, ukoliko postane naredna članica EU, može imati bolju poziciju za rješavanje sporova sa Srbijom, Albanijom ili bilo kojim kandidatom. A gdje postoje mogućnosti za uslovljavanje, postoje i za političke zloupotrebe“, navodi se u saopštenju.
