Bunker ARK – Atomska ratna komanda (vojni naziv „D-O”), koji je, nedaleko od Konjica, u unutrašnjosti brda, u podnožju planine Zlatar, podigla bivša JNA na površini od 6.500 kvadratnih metara, biće na proljeće sljedeće godine pretvoren u specifičan izložbeni prostor u kome će biti održan Međunarodni bijenale savremene umjetnosti pod nazivom „D-O ARK Underground”.
Smješten na dubini od 280 metara ispod zemlje, bunker je sagrađen sa namjerom da, u slučaju (atomskog) rata, funkcioniše kao centar vojnih operacija (sklonište za Štab vrhovne komande) i sklonište za predsjednika Tita, njegovu porodicu i najbliže saradnike.
Ovaj objekat, koji podsjeća na lavirint, sa više od stotinu prostorija i potpuno sačuvanim inventarom (sastoji se od brojnih rezidencijalnih prostora, sala za konferencije, kancelarija i „predsjedničkog bloka”), bio je predviđen da obezbijedi nesmetan život 350 ljudi tokom šest mjeseci. Do 90-ih godina izgradnja (koja je trajala od 1953.do 1979. i za koju je investirano 4,6 milijardi američkih dolara) i postojanje ovog bunkera bila je najstrože čuvana vojna tajna.
Izborom mjesta, sa prostorom koji je u potpunosti sačuvao sve znake i simbole bivšeg sistema, projekat Bijenala, koji je već stekao pravo da se koristi znakom CECEL (Council of Europe Cultural Event) izlazi iz okvira standardne međunarodne manifestacije. Projekat dolazi iz Bosne i Hercegovine, a Savjet Evrope ga je proglasio kulturnim događajem Evrope 2009/2010. U finansiranje projekta uključio se i UNESCO.
Bijenale u Titovom skloništu sastojaće se od predavanja, izložbi, okruglih stolova, performansa i biće mjesto susreta brojnih stranih i domaćih umjetnika, kustosa, teoretičara umjetnosti, a u samu organizaciju do sada su se uključile brojne institucije iz BiH i šire: Umjetnička galerija BiH, Muzej savremene umjetnosti Republike Srpske, sarajevski Kolegijum artistikum Muzej suvremene umjetnosti Istra i Centar za kulturnu dekontaminaciju iz Beograda, a pokretač ideje je Udruženje za promociju vizuelnih umjetnosti „Kult Zona”. Selektori manifestacije su Branislav Dimitrijević, istoričar umjetnosti iz Srbije, Petar Ćuković, istoričar umjetnosti iz Crne Gore i Jusuf Hadžifejzović, umjetnik iz Bosne i Hercegovine.
Na Bijenalu će učestvovati regionalni kao i priznati svetski umjetnici koji će, realizujući svoja djela u prostoru, imati priliku da reaguju i ostave lične komentare na istoriju koju ovaj prostor simbolizuje: na jednoj strani to je zemlja, razrušena, spaljena i ekonomski uništena, a na drugoj strani tu je ARK – Atomska ratna komanda, sačuvana u potpunosti, stvorena da preživi sve.
Edin-Edo Hozić, bosanskohercegovački umjetnik i jedan od inicijatora Bijenala, pojašnjava: „Zamislili smo da umjetnik koji učestvuje na bijenalu, na licu mjesta stvara djelo koje funkcioniše samo u tom prostoru. Poslije tri ili četiri bijenala mi dobijamo muzej, a objekt bunkera ostaje netaknut. Svi učesnici moraće da budu oprezni prema enterijeru. Na taj način postigli bismo da ljudi u BiH koji baš mnogo i ne znaju o modernoj umjetnosti dođu, vide sklonište i usput se upoznaju sa umjetnicima i njihovim djelima”.
Prvi evropski partner biće istraživački centar rimskog univerziteta – Muzej laboratorija savremene umjetnosti (MLAC). Simoneta Luks, direktorka ovog muzeja i redovna profesorica istorije savremene umjetnosti na rimskom univerzitetu „Sapienca”, koja je prošlog decembra, prilikom svečane inauguracije, posjetila bunker, smatra da je „ovaj projekat, koji se predstavlja sa internacionalističkom, demokratskom i konstruktivnom ambicijom, u stanju da valorizuje međudržavnu povezanost bivših jugoslovenskih republika.
Prijateljske veze i intelektualna razmjena nisu nikada prekinute, čak ni u periodu napada i pod stvarnim, medijskim i retoričkim bombama usmjerenim ka razaranju osnova ljudskih univerzalnih vrijednosti”. Iako poziv bosanskohercegovačkih intelektualaca za sada još nije dobio odgovarajući eho u svim bivšim jugoslovenskim federalnim jedinicama, Luksova ističe da je i izbor „komesara” simboličan tom u smislu. Po njenim rečima, to je način da se, pod zastavom savremene umjetnosti, ponovo stvori stara balkanska federacija.
Snežana Simić (Politika)
