Svjedočili smo širenju narativa o kreiranju vještačkog crnogorskog identiteta, ekonomskom kolapsu ili izolaciji ukoliko Crna Gora obnovi nezavisnost. Tada nije postojao današnji digitalni ekosistem, ali su obrasci bili slični: emocionalna mobilizacija, zastrašivanje, manipulacija identitetom i pokušaj delegitimizacije proevropske i državotvorne politike.
To je u intervjuu Pobjedi kazao Marko Banović, analitičar Digitalnog forenzičkog centra o uslovima u kojima su tekle pripreme i glasanje na referndumu kojim je 21. maja 2006. godine Crna Gora povratila svoju nezavisnost. Kako je istakao, „gotovo svi ključni narativi iz tog perioda prisutni su i danas“, a vremenom su se samo „prilagođavali političkim okolnostima, društvenim krizama i novim komunikacionim kanalima“.
- Suština je ostala ista: podrivanje povjerenja u državu, njene institucije, građanski karakter i evroatlantski kurs. Ključni prenosioci takvih poruka su dio političkih struktura, pojedini mediji, regionalne propagandne mreže, kao i akteri koji kroz vjerski, kulturni ili akademski autoritet daju legitimitet takvim porukama – precizirao je naš sagovornik.
Takođe je ukazao da su spoljni faktori imali znatan uticaj koji je i dalje prisutan kroz djelovanje pojedinih političkih partija, jer „bez lokalnih političkih aktera strani uticaj teško može proizvesti dugoročan efekat“.
- Takav oblik djelovanja je često opasniji od otvorenog partijskog nastupa, jer je politička agenda kamuflirana i predstavljena kao zaštita tradicije, vjere ili kolektivnog identiteta – istakao je Banović.
Danas ključni maligni uticaji stižu prvenstveno iz Rusije, a zatim Srbije „čiji se interesi nerijetko poklapaju sa ruskim u Crnoj Gori“.
- Pored dezinformacija i političkog uticaja, postoje i sajber prijetnje koje mogu dolaziti od državnih, paradržavnih ili kriminalnih grupa iz različitih zemalja. Obrazac je jasan: Crna Gora je meta jer je mala, institucionalno ranjiva, članica NATO i kandidat za EU – rekao je on.
No, ukazao je i na činjenicu kako u Crnoj Gori i dalje ne postoji sistemska borba protiv stranog uticaja i hibridnih prijetnji.
- Borba protiv dezinformacija, malignog stranog uticaja i koordinisanih operacija uticaja i dalje nije postavljena kao državni prioritet. U Crnoj Gori je praksa da se reaguje tek kada šteta već nastane, umjesto da preventivno gradi otpornost društva. Tu, prije svega, nedostaje političke volje, a hibridne prijetnje ne mogu biti odgovornost samo civilnog društva ili medija – zaključio je Banović u intervjuu za Pobjedu.
U kakvoj atmosferi je održan referendum o nezavisnosti 21. maja 2006. godine i koji su bili ključni „alati“ tog vremena?
BANOVIĆ: Referendum je održan u atmosferi snažne političke polarizacije, identitetskih podjela i intenzivnog pritiska na javno mnjenje. Crna Gora je tada odlučivala o obnovi državne nezavisnosti, ali je istovremeno bila izložena kampanjama koje su nastojale da pitanje nezavisnosti predstave kao prijetnju građanima, ekonomiji, bezbjednosti i odnosima sa Srbijom.
Ključni alati tog vremena bili su tradicionalni mediji, političke kampanje, partijska infrastruktura, uticaj pojedinih vjerskih organizacija, pritisci kroz lokalne zajednice. Svjedočili smo širenju narativa o kreiranju vještačkog crnogorskog identiteta, ekonomskom kolapsu ili izolaciji ukoliko Crna Gora obnovi nezavisnost. Tada nije postojao današnji digitalni ekosistem, ali su obrasci bili slični: emocionalna mobilizacija, zastrašivanje, manipulacija identitetom i pokušaj delegitimizacije proevropske i državotvorne politike.
Što se od tadašnjih narativa zadržalo do danas i ko su ključni prenosioci takvih poruka?
BANOVIĆ: Gotovo svi ključni narativi iz tog perioda prisutni su i danas. Oni su se godinama samo prilagođavali političkim okolnostima, društvenim krizama i novim komunikacionim kanalima. I danas se šire poruke kojima se negira postojanje crnogorskog identiteta, istorije, kulture i prava Crne Gore da samostalno definiše svoj državni i spoljnopolitički put.
Narativ o „pokradenom referendumu“ posebno je vidljiv uoči svakog 21. maja, kada se iznova pokušava delegitimizovati jedan od najvažnijih demokratskih procesa u savremenoj istoriji Crne Gore. Paralelno s tim, opstaje i narativ o „kriminalnoj državi“, kojim se ne kritikuju samo pojedinačne vlasti ili političke elite, već se dovodi u pitanje sama ideja crnogorske državnosti.
Dio narativa je prilagođen novim okolnostima. Umjesto otvorenog osporavanja nezavisnosti, danas se češće govori o „ugroženosti srpskog naroda“, „antisrpskoj državi“ ili o tome da Crna Gora nije zaista suverena, već da je kontrolišu Zapad, Evropska unija i NATO.
Suština je ostala ista: podrivanje povjerenja u državu, njene institucije, građanski karakter i evroatlantski kurs. Ključni prenosioci takvih poruka su dio političkih struktura, pojedini mediji, regionalne propagandne mreže, kao i akteri koji kroz vjerski, kulturni ili akademski autoritet daju legitimitet takvim porukama.
Kakva je uloga političkih subjekata u tome u protekle dvije decenije?
BANOVIĆ: Političke partije imaju jednu od ključnih uloga, jer bez lokalnih političkih aktera strani uticaj teško može proizvesti dugoročan efekat. U protekle dvije decenije dio političkih partija je direktno ili indirektno normalizovao narative koji dolaze iz centara moći izvan Crne Gore. To se radilo, a radi se i danas, kroz parlamentarne nastupe, izborne kampanje, proteste, medijske nastupe i institucionalne opstrukcije.
Međutim, važno je imati u vidu da politički subjekti u ovom kontekstu nijesu samo političke partije. Tu spadaju i druge organizacije i strukture koje imaju snažan društveni uticaj, uključujući pojedine vjerske organizacije. Njihovo djelovanje može biti posebno problematično, jer se političke poruke plasiraju pod plaštom vjerskog, kulturnog ili identitetskog narativa. Takav oblik djelovanja je često opasniji od otvorenog partijskog nastupa, jer je politička agenda kamuflirana i predstavljena kao zaštita tradicije, vjere ili kolektivnog identiteta.
Na koji način su građani danas izloženi stranom miješanju i hibridnim prijetnjama i da li su svjesni ovih opasnosti?
BANOVIĆ: Građani su danas izloženi mnogo sofisticiranijem obliku uticaja nego ranije. Dezinformacije se šire preko portala, društvenih mreža, aplikacija za razmjenu poruka, regionalnih televizija, bot mreža i koordinisanih kampanja.
Hibridne prijetnje ne podrazumijevaju samo dezinformacije, već i sajber napade, curenje podataka, pritisak na institucije, finansiranje političkih i medijskih aktera, instrumentalizaciju identiteta, religije i istorije, ali i stvaranje stalnog osjećaja krize.
Posebno važan segment je kognitivni uticaj, odnosno pokušaj da se dugoročno oblikuje način na koji građani razumiju stvarnost, procjenjuju informacije i donose političke stavove. To se u Crnoj Gori radi kroz stalno ponavljanje istih poruka, emocionalnu mobilizaciju, proizvodnju straha, relativizaciju činjenica i stvaranje utiska da „niko ne govori istinu“ i da se nikome ne može vjerovati. Građani često nijesu svjesni da su izloženi takvom uticaju, jer on ne djeluje uvijek kroz očiglednu propagandu, već kroz svakodnevne poruke, komentare, mimove, portale, društvene mreže i javne nastupe.
Zato građani djelimično prepoznaju pojedinačne manipulacije, ali često ne vide širu sliku. Problem je u tome što hibridne operacije ne ciljaju samo da građani povjeruju u jednu laž, već da izgube povjerenje u sve, institucije, izbore, medije, nauku, međunarodne partnere i samu ideju demokratskog procesa.
Je li rast broja stranih državljana u proteklih pet godina sobom donio nove opasnosti i koje?
BANOVIĆ: Rast broja stranih državljana sam po sebi ne treba posmatrati kao bezbjednosnu prijetnju. Crna Gora je otvoreno društvo i za njen razvoj je poželjan priliv ljudi, znanja, kapitala i profesionalnih iskustava.
Mnogi strani državljani dolaze iz legitimnih ekonomskih, profesionalnih ili porodičnih razloga. Međutim, svaka nagla demografska, ekonomska ili migraciona promjena nosi i određene rizike ako institucije nemaju dovoljno kapaciteta za provjere, integraciju i nadzor prvenstveno nad tokovima kapitala. Potencijalne opasnosti odnose se na pranje novca, kupovinu nekretnina nejasnim kapitalom, prikriveni politički ili obavještajni uticaj, širenje propagandnih mreža i stvaranje zatvorenih zajednica koje mogu biti instrumentalizovane.
Iz kojih zemalja danas stižu najveći problemi po bezbjednost Crne Gore i njenih građana, od dojava o bombama, preko hakerskih napada, do širenja dezinformacija?
BANOVIĆ: Najveći izazovi za Crnu Goru dolaze iz pravca aktera koji imaju interes da uspore njen evropski put, ugroze NATO članstvo i generalno destabilizuju zemlju. U tom smislu, Rusija ostaje najvažniji spoljnopolitički generator hibridnih operacija. Uz Rusiju, znatan uticaj dolazi i iz Srbije, čiji se interesi nerijetko poklapaju sa ruskim interesima u Crnoj Gori. Posebno je indikativno da se za širenje uticaja često koriste isti kanali: pojedini mediji, portali, političke strukture, vjerske mreže, društvene mreže, Telegram kanali i regionalne propagandne platforme.
Pored dezinformacija i političkog uticaja, postoje i sajber prijetnje koje mogu dolaziti od državnih, paradržavnih ili kriminalnih grupa iz različitih zemalja. Obrazac je jasan. Crna Gora je meta jer je mala, institucionalno ranjiva, članica NATO-a i kandidat za EU.
Da li na jednak način možemo tretirati uticaje koji su stizali iz Srbije ili Rusije, sa onima iz Evropske unije, zemalja Kvinte ili SAD?
BANOVIĆ: Ne možemo ih tretirati na jednak način, jer nijesu isti ciljevi, metode ni vrijednosni okvir.
Uticaj demokratskih partnera u Crnoj Gori, uglavnom je usmjeren na reforme, vladavinu prava, borbu protiv korupcije, jačanje institucija i usklađivanje sa međunarodnim obavezama. Naravno, i taj uticaj može biti predmet legitimne javne debate, naročito kada se odnosi na političke procese ili reforme. Ali, on nije isto što i maligni uticaj koji ima za cilj destabilizaciju, slabljenje institucija, širenje dezinformacija, podsticanje podjela ili udaljavanje Crne Gore od evropskog i evroatlantskog kursa.
Ključna razlika je u tome da li se neki uticaj poklapa sa našim interesima i da li jača otpornost i demokratske standarde ili ih sistematski podriva.
Da li su državne institucije vremenom osnažile borbu protiv ovih prijetnji i da li građani danas bolje razlikuju ovakav vid pritisaka?
BANOVIĆ: U Crnoj Gori i dalje ne postoji sistemska borba protiv stranog uticaja i hibridnih prijetnji. Napredak je napravljen u dijelu sajber bezbjednosti, posebno nakon ozbiljnih hakerskih napada koji su pokazali koliko su državne IT strukture ranjive. Međutim, borba protiv dezinformacija, malignog stranog uticaja i koordinisanih operacija uticaja i dalje nije postavljena kao državni prioritet.
U Crnoj Gori je praksa da se reaguje tek kada šteta već nastane, umjesto da se preventivno gradi otpornost društva. Tu, prije svega, nedostaje političke volje.
Jedinu suštinsku i kontinuiranu borbu protiv dezinformacija i stranog uticaja vode pojedine nevladine organizacije, poput Digitalnog forenzičkog centra, kao i pojedini profesionalni mediji. Međutim, ta borba se najčešće vodi izolovano, bez adekvatne institucionalne podrške i bez jasnog državnog okvira. To nije održivo, jer hibridne prijetnje ne mogu biti odgovornost samo civilnog društva ili medija.
Da li su promjene vlasništva nekih privatnih medija promijenile i medijsku scenu u Crnoj Gori? Koliko medija je formirano sa ciljem da promijene percepciju građana o određenoj temi?
BANOVIĆ: Ne postoji ništa važnije za demokratiju od dobro informisanih građana, a mediji u tome imaju ključnu ulogu. Toga su svjesni i maligni akteri, zbog čega je jedan od njihovih ciljeva narušavanje profesionalnih standarda u medijima, slabljenje povjerenja u novinarstvo i relativizacija činjenica. Drugi način djelovanja jeste osnivanje ili preuzimanje medija sa ciljem širenja dezinformacija, propagande i narativa koji odgovaraju određenim političkim ili geopolitičkim interesima.
Promjene vlasništva privatnih medija jesu uticale na medijsku scenu, jer vlasnička struktura često određuje uređivačku politiku, izbor tema, sagovornika i okvir u kojem se događaji tumače. U malim medijskim tržištima, kakvo je crnogorsko, mediji često ne funkcionišu primarno kao profitabilni biznisi. Profit nije uvijek glavni motiv njihovog osnivanja, kupovine ili održavanja, već ostvarivanje političkog, društvenog i geopolitičkog uticaja. Zato pitanje vlasništva nije samo ekonomsko ili medijsko pitanje, već i bezbjednosno i demokratsko pitanje. Kada se kroz medije sistematski nameću tuđi narativi, relativizuju činjenice i produbljuju društvene podjele, posljedica nije samo lošije informisanje građana, već slabljenje otpornosti cijelog društva.
Mediji su dugo jedan od „mekih trbuha“ crnogorskog društva i važna poluga spoljnjih faktora za nametanje narativa, konstrukata i interpretacija koje odgovaraju njihovim interesima. To su mediji koji nijesu nastali iz profesionalne potrebe da informišu javnost, već kao instrument uticaja.
Dezinformacije mogu postati okidač za radikalizaciju građana i eskalaciju događaja
Koji događaji su bili posljedica različitih dezinformacija koje su plasirale strane obavještajne službe?
BANOVIĆ: Nije čest slučaj da dezinformacione kampanje same po sebi kreiraju neki događaj od početka. Mnogo češće, posebno u Crnoj Gori, već postojeći događaji od društvene, političke ili bezbjednosne važnosti postaju meta koordinisanih dezinformacionih kampanja. Njihov cilj je da radikalizuju javnost, prodube podjele, pojačaju nepovjerenje u institucije i usmjere društvenu energiju ka destabilizaciji.
Brojni su takvi primjeri. Litije, parlamentarni izbori, ustoličenje mitropolita Joanikija na Cetinju, popis stanovništva, kao i druge osjetljive političke i identitetske teme, bili su praćeni intenzivnim dezinformacionim kampanjama. U tim kampanjama učestvovali su različiti akteri, a u pojedinim slučajevima vidljivi su obrasci koji ukazuju i na djelovanje stranih obavještajnih i propagandnih struktura. Njihova uloga nije uvijek direktno vidljiva, ali se prepoznaje kroz koordinaciju, ponavljanje istih narativa, korišćenje istih kanala i sinhronizovano djelovanje političkih, medijskih i onlajn aktera.
Dobar primjer su i protesti i patrole kroz Podgoricu nakon incidenta na Zabjelu. Taj događaj nije nastao zbog dezinformacija, ali su konstantne dezinformacione kampanje dale negativan doprinos eskalaciji cijele situacije. Umjesto smirivanja tenzija i oslanjanja na činjenice, dio medija i onlajn aktera je širio netačne, zapaljive i manipulativne poruke koje su pojačale strah, nepovjerenje i osjećaj nesigurnosti kod građana. Posebnu ulogu u tom slučaju imali su pojedini mediji iz Srbije, bliski političkim i bezbjednosnim strukturama, koji su dodatno širili dezinformacije i interpretacije usmjerene na produbljivanje krize.
Zato je važno razumjeti da dezinformacije nijesu samo problem netačnog informisanja. One u kriznim situacijama mogu postati okidač za društvenu mobilizaciju, pritisak na institucije, radikalizaciju građana i eskalaciju događaja koji bi, bez takvog uticaja, vjerovatno imali manji domet i slabiji destabilizujući potencijal.
