Zvanični statistički pokazatelji MONSTAT-a za jul 2026. godine ne predstavljaju samo privremeni, sezonski cjenovni poremećaj, već otkrivaju duboke sistemske i strukturne ranjivosti crnogorskog ekonomskog modela.
Trenutno stanje karakteriše “opasno" preklapanje četiri destruktivna procesa: akumulacije fiskalnog pritiska, znatnog zaostajanja realnih zarada i penzija za rastom troškova života, ubrzanog pada životnog standarda i zabrinjavajuci rast nenamjenskih potrošačkih kreditita.
Fiskalni model koji generiše unutrašnju inflaciju
Jedan od centralnih strukturnih poremećaja crnogorske ekonomije leži u samoj “konstrukciji" javnih finansija koju sprovodi Vlada. Ekonomska politika se u kontinuitetu oslanja na stimulisanje agresivne krajnje potrošnje, potpuno zanemarujući jačanje domaće ponude.
Administrativna i nerealna povećanja zarada i zapošljavanja u javnom sektoru u prethodnim ciklusima nijesu bila praćena adekvatnim rastom produktivnosti rada niti ekspanzijom domaće proizvodnje.
Crna Gora uveze preko 80% roba široke potrošnje. Pokrivenost uvoza izvozom kreće se na istorijski niskom nivo od svega 12,8, dok spoljnotrgovinski deficit redovno prelazi tri milijarde eura.
Kada se dodatna likvidnost “upumpa" u makroekonomski sistem sa tako visokom uvoznom zavisnošću, ta primarna tražnja direktno sprečava prirodno prilagođavanje i pad cijena. Umjesto stabilizacije, stvara se trajan pritisak na rast maloprodajnih i veleprodajnih trgovačkih marži.
Kratkoročna stopa inflacije direktno pogoduje tekućem budžetskom bilansu, jer nominalno “naduvava" bruto domaći proizvod (BDP) i prihode po osnovu poreza na dodatu vrijednost (PDV) i akciza.
Pristup u kom rast cijene naftnih derivata od 16,7%automatski generiše veće nominalne prihode budžeta dovodi Državu u direktan sukob interesa.
Umjesto privremenog smanjenja akciznih opterećenja ili varijabilnog oporezivanja radi ublažavanja cjenovnog udara na privredu i stanovništvo, Vlada koristi inflatorni šok kako bi servisirala narastajuće i strukturno nefleksibilne tekuće rashode budžeta (gdje izdatak za bruto zarade u javnom sektoru i socijalna davanja čine preko 60% ukupnih tekućih rashoda).
Dinamika zarada i penzija
Zvanični statistički podaci o kretanju plata i penzija razotkrivaju suštinu realnog obezvređivanja dohotka crnogorskih domaćinstava.
Podaci MONSTAT-a za period jun/jul 2026. godine pokazuju da prosječna neto zarada u Crnoj Gori iznosi 1.036 eura. Dok je nominalni godišnji rast neto zarade iznosio skromnih 2,6%, godišnja stopa inflacije iznosi 3,8%, pri čemu rast cijena mjereno od decembra prethodne godine dostiže 4,3%.
Ova matematička disproporcija nedvosmisleno dokazuje da realne zarade opadaju. Zaposleni za svoju mjesečnu zaradu danas mogu kupiti znatno manji obim potrošačke korpe u poređenju sa istim periodom prethodne godine.
Statistički prosjek od 1.036 eura u velikoj mjeri održava glomazna državna administracija i pojedini monopolizovani ili deficitarni sektori (poput građevinarstva sa rastom od +1,5%). Nasuprot tome, značajan dio realnog privatnog sektora - prerađivačka industrija, trgovina na malo i prateće uslužne djelatnosti - bilježi nominalnu stagnaciju ili direktan pad zarada. Time radnici u ovim sektorima privrede snose najveći teret inflatornog oporezivanja.
Sa prosječnom penzijom od oko 556 eura, penzionerska populacija prolazi kroz sistematsko urušavanje kupovne moći. Zakonska i administratorska usklađivanja penzija kontinuirano kasne za realnim rastom cijena egzistencijalnih namirnica (meso +5,8%, žitarice +2,9%, komunalne usluge i popravke preko 10%, zdravstvene usluge i ljekovi +4,3%).
Budući da ova populacija preko 60% svog raspoloživog dohotka troši upravo na hranu, ljekove i stanovanje, njihova efektivna (lična) stopa inflacije višestruko prevazilazi zvanični indeks potrošačkih cijena od 3,8%.
Asimetrični rast troškova i otpornost cijena na smanjenje
Struktura inflatornih kretanja ukazuje na izraženu asimetriju koja najteže pogađa domaćinstva sa nižim dohocima.
Na crnogorskom tržištu jasno je izražen strukturni poremećaj gdje cijene pokazuju visoku fleksibilnost prema rastu, ali ekstremnu nefleksibilnost ("otpornost") prema padu. Dok pojedini uvozni ili sezonski proizvodi bilježe privremeni pad cijena (npr. odjeća -3,6%, povrće -3,5%), cijene uslužnih djelatnosti i održavanja sistemski rastu bez povratka na prethodne nivoe:
Usluge popravke stanova: +11,9%
Održavanje i popravka vozila: +9,1%
Frizerske i lične usluge: +6,5%
Jednom podignute pod izgovorom skupog goriva ili viših troškova rada, ove cijene trajno ostaju na vrhuncu. Ne radi se samo o "pohlepi trgovaca" (što je pojednostavljen populistički narativ), već o prenosu troškova poslovanja u uslovima opšte nekonkurentnosti domaće privrede.
Mala i srednja preduzeća u Crnoj Gori nemaju ekonomiju obima da apsorbuju skok inputa, pa su prinuđena da trajnim podizanjem cijena brane sopstvenu likvidnost.
Iako zbirna kategorija "Hrana i bezalkoholna pića" prikazuje umjereni rast od 2,2%, njene ključne komponente bilježe zabrinjavajući skok (meso +5,8%, hljeb i žitarice +2,9%).
Kod najranjivijih slojeva društva, gdje izdatak za hranu čine blizu 50% ukupnog budžeta domaćinstva, prosječni ponderisani indeks inflacije daje iskrivljenu sliku i značajno utiče na realan pad standarda.
Nagli skok nenamjenskih gotovinskih kredita
Jedan od najopasnijih indikatora sistemske labilnosti crnogorske ekonomije jeste nagli rast nenamjenskih gotovinskih kredita fizickih
Kada prosječna zarada (1.036 €) i prosječna penzija (556 €) ne mogu da isprate osnovne životne troškove, građani nenamjenske dužničke instrumente više ne koriste za investicije, obrazovanje ili kupovinu trajnih dobara. Zaduživanje je postalo osnovni mehanizam za preživljavanje i pokrivanje tekućih rashoda (nabavka hrane, priprema djece za školsku godinu, ogrijev, registracija vozila, plaćanje računa .
Ukupni krediti stanovništva u bankarskom sektoru premašuju 1,8 milijardi eura, od čega gotovinski nenamjenski krediti čine dominantan dio.
Uz rast efektivnih kamatnih stopa na gotovinske kredite (koje se kreću iznad 8% ), trošak servisiranja duga direktno smanjuje raspoloživi dohodak u narednim periodima.
Nastaje opasna spirala: domaćinstva ulaze u proces refinsansiranja i uzimanja novih kredita kako bi servisirala stare dospjele obaveze.
Harmonizovani indeks potrošačkih cijena (HICP) od 3,9% na godišnjem nivou (uz zabrinjavajući mjesečni skok od 1,2%) jasni je pokazatelj nuspojava nesrazmjernog oslanjanja na turizam.
Intenzivan sezonski pritisak dovodi do drastičnog poskupljenja smještajnih kapaciteta (+9,3%) i avio-prevoza (+13%), što stvara domino efekat na cjelokupnu privredu.
Sezonski ugostiteljski sektor podiže plate i cijene usluga kako bi privukao radnu snagu i ostvario kratkoročni profit.
To direktno gura naviše lokalne cjenovne tarife u svim pratećim uslužnim djelatnostima tokom čitave godine, ostavljajući domaće stanovništvo da snosi visoke troškove i nakon završetka ljetnje sezone.
Ubrzani rast troškova rada, energenata, transporta (drumski prevoz +7,2%) i zakupa prostora stavlja crnogorska mala i srednja preduzeća u podređen položaj.
Domaći proizvođači i pružaoci usluga gube bilo kakvu cjenovnu konkurentnost u odnosu na uvoznu robu iz zemalja sa većom ekonomijom obima.
Ekonomska politika Vlade na ovaj način indirektno guši lokalne inicijative, pospješuje gašenje mikrobiznisa i produbljuje uvoznu zavisnost države.
Neophodne mjere ekonomske politike
Pristup Vlade Crne Gore trenutno se svodi na pasivno prebrojavanje i konstatovanje statističkih podataka MONSTAT-a, umjesto na aktivno upravljanje ekonomskim procesima. Poređenje nominalnog rasta prosječne plate (2,6%) sa inflacijom (3,8% do 4,3%) i drastičnim poskupljenjem energenata i usluga, jasna je potvrda da je zvanični narativ o "kontinuiranom rastu životnog standarda" neodrživ.
Ukoliko se hitno ne pristupi usvajanju novih mjera ekonomske politike, Crna Gora ulazi u dugotrajan period stagnacije, pad realne kupovne moći i potencijalnu krizi neizmirenja obaveza građana prema bankarskom sektoru.
Neophodni pravci djelovanja
Uvođenje varijabilnih akciznih stopa na gorivo kako bi se spriječili eksterni cjenovni šokovi;
Zamrznuti rast neproduktivnih rashoda u javnom sektoru i preusmjeriti novčane tokove ka direktnoj investicionoj podršci privatnom sektoru i mikro-biznisima;
Umjesto neselektivnog podizanja dohodaka koji sagorijeva u uvoznom deficitu, država mora sprovoditi direktne, socijalnotransferne programe za najugroženije slojeve (penzioneri i radnici na minimalnim primanjima).
Prelazak na formulu usklađivanja penzija koja dominantno ponderiše rast cijena hrane i osnovnih životnih namirnica (umjesto opšteg CPI indeksa).
Vođenje ekonomske politike ne može se zasnivati na fiskalnoj “alhemiji" u kojoj se nominalni rast budžetskih prihoda ostvaren preko inflacije i uvoza prikazuje kao ekonomski uspjeh.
Vlada mora hitno preći sa uloge pasivnog posmatrača i sakupljača inflatornog poreza na aktivno obuzdavanje oligopolskih marži, fleksibilno prilagođavanje akciza i strukturnu podršku domaćoj proizvodnji. Nastavak ignorisanja padajuće kupovne moći i održavanje glomaznog javnog sektora na teret osiromašenog privatnog sektora i penzionera direktan je put u duboku strukturnu krizu i nelikvidnost.
(Autor je raniji predsjedavajuci Senatom DRI CG)
